მოგების მარჟის ძირითადი ფორმულაა: მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები × 100%. შედეგი აჩვენებს, გაყიდვებიდან მიღებული ყოველი 100 ლარიდან რამდენი ლარი რჩება მოგების სახით. თუმცა გამოთვლამდე უნდა დააზუსტოთ, რომელ მოგებაზე საუბრობთ — მთლიანზე, საოპერაციოზე თუ წმინდაზე.
მაგალითად, თუ ბიზნესის წმინდა გაყიდვები 10 000 ლარია, ხოლო კონკრეტული გაანგარიშებით მიღებული მოგება — 3 000 ლარი, მარჟა 30%-ია. თანხობრივი მოგება ამ შემთხვევაში 3 000 ლარია, მარჟა კი ამ მოგების წილი გაყიდვებში.
რას ნიშნავს მოგების მარჟა
მოგების მარჟა პროცენტული მაჩვენებელია, რომელიც მოგებას შემოსავალს, პრაქტიკაში კი ხშირად წმინდა გაყიდვებს, ადარებს. ის გვეხმარება გავიგოთ, რამდენად ეფექტიანად გარდაიქმნება გაყიდვები მოგებად.
ზოგადი ფორმულა ასეთია:
მოგების მარჟა = (მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები) × 100%
„მოგება“ სხვადასხვა დონეზე შეიძლება დაითვალოს. ამიტომ მხოლოდ ფრაზა „მოგების მარჟა“ ყოველთვის არ არის საკმარისად ზუსტი: ფინანსურ ანალიზში უნდა მიუთითოთ, საუბარია მთლიანი მოგების, საოპერაციო თუ წმინდა მოგების მარჟაზე.
თანმიმდევრულობისთვის გამოიყენეთ ერთი და იმავე პერიოდის მონაცემები. მაგალითად, მარტის წმინდა მოგება შეადარეთ მარტის წმინდა გაყიდვებს და არა კვარტლის ან წლის შემოსავალს. წმინდა გაყიდვები, როგორც წესი, ითვალისწინებს გაყიდვებიდან დაბრუნებებს, ფასდაკლებებსა და სხვა შესაბამის კორექტირებებს.
თანხობრივი მოგება და პროცენტული მარჟა
თანხობრივი მოგება არის შემოსავალსა და შესაბამის ხარჯებს შორის სხვაობა. მარჟა კი ამ სხვაობას შემოსავალთან მიმართებით პროცენტად გამოხატავს.
პირობითი მაგალითი:
- წმინდა გაყიდვები — 10 000 ლარი;
- შესაბამისი ხარჯები — 7 000 ლარი;
- მოგება — 3 000 ლარი.
ამ ზოგად მაგალითში:
3 000 ÷ 10 000 × 100% = 30%
ანუ 3 000 ლარი თანხობრივი მოგებაა, ხოლო 30% — მარჟა. ეს მაგალითი არ განსაზღვრავს მოგების ტიპს: შედეგი შეიძლება იყოს მთლიანი, საოპერაციო ან წმინდა მარჟა იმის მიხედვით, რომელი ხარჯებია ჩათვლილი 7 000 ლარში.
| ბიზნესი | წმინდა გაყიდვები | მოგება | მარჟა |
|---|---|---|---|
| A | 10 000 ლარი | 3 000 ლარი | 30% |
| B | 100 000 ლარი | 20 000 ლარი | 20% |
B-ს თანხობრივად მეტი მოგება აქვს, მაგრამ A მოცემული მოგების განსაზღვრების მიხედვით შემოსავლის უფრო დიდ წილს იღებს მოგების სახით. ამიტომ მარჟა ბიზნესების ეფექტიანობის შესადარებლად სასარგებლოა, თუმცა შედარებისთვის უნდა იყოს ერთნაირი გაანგარიშების წესი და მსგავსი კონტექსტი.
მთლიანი მოგების მარჟის გამოთვლა
მთლიანი მოგება არის წმინდა გაყიდვებსა და გაყიდული საქონლის თვითღირებულებას შორის სხვაობა. მომსახურების ბიზნესში ანალოგიური ლოგიკით შეიძლება გამოიქვითოს მომსახურების გაწევასთან უშუალოდ დაკავშირებული პირდაპირი დანახარჯები.
მთლიანი მოგება = წმინდა გაყიდვები − პირდაპირი ხარჯები
მთლიანი მოგების მარჟა = (მთლიანი მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები) × 100%
მაგალითი
- წმინდა გაყიდვები — 50 000 ლარი;
- გაყიდული საქონლის თვითღირებულება — 30 000 ლარი;
- მთლიანი მოგება — 20 000 ლარი.
20 000 ÷ 50 000 × 100% = 40%
ეს ნიშნავს, რომ გაყიდვების ყოველი 1 ლარიდან 40 თეთრი რჩება პროდუქტის ან მომსახურების პირდაპირი ხარჯების დაფარვის შემდეგ. ეს ჯერ არ არის საბოლოო მოგება: დარჩენილი თანხიდან შესაძლოა დაიფაროს ქირა, ადმინისტრაციული ხელფასები, რეკლამა, პროგრამული მომსახურება და სხვა ხარჯები.
მთლიანი მარჟის ანალიზი განსაკუთრებით სასარგებლოა ფასის, თვითღირებულებისა და შესყიდვის პირობების შესაფასებლად. მცირე ბიზნესისთვის მარაგის ღირებულება და დანაკარგებიც ხშირად მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ამ მაჩვენებელზე — ამ საკითხზე წაიკითხეთ სტატიაში როგორ მართოს მცირე ბიზნესმა მარაგები ეფექტიანად.
საოპერაციო მარჟა და წმინდა მოგების მარჟა
საოპერაციო მარჟა
საოპერაციო მარჟა = (საოპერაციო მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები) × 100%
საოპერაციო მოგება ასახავს ბიზნესის ძირითადი საქმიანობის შედეგს: მთლიანი მოგებიდან გამოიქვითება საოპერაციო ხარჯები, მაგალითად ადმინისტრირება, გაყიდვები და მარკეტინგი. ის ჩვეულებრივ ითვლება სესხის პროცენტებისა და მოგების გადასახადის გამოკლებამდე, თუმცა კონკრეტული შემადგენლობა შესაძლოა კომპანიის სააღრიცხვო პოლიტიკასა და ანგარიშგების ფორმატზე იყოს დამოკიდებული.
წმინდა მოგების მარჟა
წმინდა მოგების მარჟა = (წმინდა მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები) × 100%
წმინდა მოგება არის ფინანსური ანგარიშგების მიხედვით მიღებული საბოლოო შედეგი. შესაბამისი შემთხვევის მიხედვით, მასში აისახება საოპერაციო და არასაოპერაციო შემოსავლები და ხარჯები, მათ შორის პროცენტები და გადასახადები.
ვივარაუდოთ:
- წმინდა გაყიდვები — 50 000 ლარი;
- პირდაპირი ხარჯები — 30 000 ლარი;
- მთლიანი მოგება — 20 000 ლარი;
- სხვა საოპერაციო და არასაოპერაციო ხარჯების, პროცენტებისა და გადასახადების შემდეგ წმინდა მოგება — 6 000 ლარი.
6 000 ÷ 50 000 × 100% = 12%
შედეგად, ყოველ 1 ლარ წმინდა გაყიდვაზე ბიზნესს საშუალოდ 12 თეთრი რჩება წმინდა მოგებად.
| მაჩვენებელი | რომელი ხარჯებია გამოკლებული | რას აჩვენებს |
|---|---|---|
| მთლიანი მარჟა | პროდუქტის ან მომსახურების პირდაპირი ხარჯები | ძირითადი შეთავაზების ეკონომიკას |
| საოპერაციო მარჟა | პირდაპირი და საოპერაციო ხარჯები | ძირითადი საქმიანობის შედეგს |
| წმინდა მარჟა | ანგარიშგებაში ასახული ყველა შესაბამისი ელემენტის შემდეგ | საბოლოო ფინანსურ შედეგს |
მარჟა და მარკაპი ერთნაირი არ არის
მარჟას ხშირად მარკაპში ურევენ, მაგრამ მათი დენომინატორი განსხვავდება. ეს განსხვავება ფასის დადგენისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
- მარჟა მოგებას გასაყიდ ფასს ადარებს: (გასაყიდი ფასი − თვითღირებულება) ÷ გასაყიდი ფასი × 100%;
- მარკაპი იმავე სხვაობას თვითღირებულებას ადარებს: (გასაყიდი ფასი − თვითღირებულება) ÷ თვითღირებულება × 100%.
თუ პროდუქტის თვითღირებულება 70 ლარია, გასაყიდი ფასი კი 100 ლარი:
- მოგება არის 30 ლარი;
- მარჟა: 30 ÷ 100 = 30%;
- მარკაპი: 30 ÷ 70 = დაახლოებით 42.9%.
ეს ფორმულები აღწერს ერთეული პროდუქტის ფასსა და თვითღირებულებას შორის ურთიერთობას, ანუ ძირითადად მთლიანი მარჟის ლოგიკას. ისინი ავტომატურად არ აჩვენებს საოპერაციო ან წმინდა მარჟას, რადგან ამ მაჩვენებლებში დამატებით შედის სხვა ბიზნესხარჯებიც.
თუ თვითღირებულება ცნობილია და გსურთ სასურველი მთლიანი მარჟით ფასი განსაზღვროთ, გამოიყენეთ ფორმულა: გასაყიდი ფასი = თვითღირებულება ÷ (1 − სასურველი მარჟა). მაგალითად, 70-ლარიანი თვითღირებულებისა და 30%-იანი მარჟის შემთხვევაში ფასი იქნება 70 ÷ 0.70 = 100 ლარი.
როგორ განმარტოთ მიღებული შედეგი
არ არსებობს ერთი უნივერსალური „კარგი“ მარჟა ყველა ბიზნესისთვის. მაჩვენებელი დამოკიდებულია სექტორზე, ბიზნესმოდელზე, კონკურენციაზე, ფასების პოლიტიკასა და ხარჯების სტრუქტურაზე. უფრო სასარგებლოა ერთი კომპანიის მარჟის შედარება საკუთარ წინა პერიოდებთან ან მსგავსი საქმიანობის ბიზნესებთან.
შედარებამდე გადაამოწმეთ, მონაცემები ერთნაირი საფუძვლით არის თუ არა მომზადებული: როგორ არის აღრიცხული მარაგი, დაბრუნებები, ფასდაკლებები, დღგ და ერთჯერადი ხარჯები. მაგალითად, თუ ერთ ანგარიშში გაყიდვები დღგ-ის გარეშეა ნაჩვენები, ხოლო მეორეში — დღგ-ით, პროცენტების პირდაპირი შედარება დამაბნეველი შეიძლება იყოს.
ასევე, დადებითი მარჟა ფულადი ნაკადის მაჩვენებელი არ არის. ბიზნესს შეიძლება მოგება ჰქონდეს, მაგრამ გადახდების დროის, დებიტორების ან მარაგში ჩადებული თანხის გამო ნაღდი ფულის დეფიციტს მაინც განიცდიდეს. ხარჯებისა და შემოსავლების წინასწარ დასაგეგმად სასარგებლოა მცირე ბიზნესის მარტივი ბიუჯეტის შედგენის გზამკვლევი.
ხშირად დასმული კითხვები
როგორ გამოითვლება საოპერაციო მარჟა?
საოპერაციო მარჟა გამოითვლება ასე: საოპერაციო მოგება ÷ წმინდა გაყიდვები × 100%. ის აჩვენებს ძირითადი საქმიანობის შედეგს, ჩვეულებრივ, პროცენტებისა და მოგების გადასახადის გამოკლებამდე.
რა ნიშნავს 20%-იანი მოგების მარჟა?
ეს ნიშნავს, რომ არჩეული მოგების განსაზღვრების მიხედვით, ყოველ 100 ლარ წმინდა გაყიდვაზე 20 ლარი რჩება მოგებად. აუცილებელია იცოდეთ, 20% მთლიანი, საოპერაციო თუ წმინდა მარჟაა.
შეიძლება თუ არა მოგების მარჟა უარყოფითი იყოს?
კი. თუ შესაბამისი პერიოდის ხარჯები აღემატება გაყიდვებს და მოგება უარყოფითია, მარჟაც უარყოფითია. მაგალითად, 10 000 ლარის წმინდა გაყიდვებისა და 1 000 ლარის ზარალის შემთხვევაში მარჟა −10% იქნება.
მარკაპი 30% ნიშნავს 30%-იან მარჟას?
არა. 30%-იანი მარკაპი თვითღირებულებაზეა დათვლილი და დაახლოებით 23.1%-იან მარჟას შეესაბამება. მარჟა ყოველთვის გასაყიდ ფასთან ან წმინდა გაყიდვებთან მიმართებით ითვლება.
