არჩევნების ღამეს გამოქვეყნებული პროცენტი, როგორც წესი, ჯერ საბოლოო შედეგი არ არის. ამომრჩევლის ხმა ოფიციალურ შედეგად რამდენიმე ეტაპის შემდეგ იქცევა: უბანზე ითვლება ბიულეტენები და დგება შემაჯამებელი ოქმი, საოლქო კომისია ამოწმებს დოკუმენტაციას და განიხილავს დავებს, ხოლო საბოლოო შედეგს არჩევნების სახის მიხედვით ცესკო ან შესაბამისი საოლქო კომისია ადგენს.
ელექტრონული მთვლელი აპარატის ამონაწერი სწრაფ სურათს გვაძლევს, მაგრამ სამართლებრივად საკვანძო პირველადი დოკუმენტი საუბნო შემაჯამებელი ოქმია. ისიც შეიძლება გასაჩივრდეს, გადამოწმდეს ან კანონით განსაზღვრული წესით შეიცვალოს. ამიტომ საარჩევნო ცნობაში მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ პროცენტი, არამედ ისიც, რა ტიპის მონაცემთან გვაქვს საქმე და პროცესის რომელი ეტაპია დასრულებული.
როგორ გადის ხმა დათვლის ეტაპებს
პროცესი გამარტივებულად ასე გამოიყურება:
- კენჭისყრა სრულდება და საარჩევნო ყუთები იხსნება;
- ელექტრონულ უბნებზე აპარატი ბეჭდავს წინასწარი შედეგების ამონაწერს;
- საუბნო კომისია ატარებს კანონით გათვალისწინებულ დათვლასა და შემოწმებას;
- დგება და ხელმოწერებით მოწმდება საუბნო შემაჯამებელი ოქმი;
- ოქმის ასლი ქვეყნდება, ხოლო დედანი და დალუქული დოკუმენტაცია საოლქო კომისიას გადაეცემა;
- საოლქო კომისია განიხილავს საჩივრებს, ატარებს აუცილებელ ან დასაბუთებულ გადათვლებს და აჯამებს ოლქის მონაცემებს;
- უფლებამოსილი კომისია ადგენს არჩევნების საბოლოო შედეგს.
ამ ჯაჭვში თითოეულ საფეხურს განსხვავებული დანიშნულება აქვს. უბანი ქმნის შედეგის პირველად ოფიციალურ ჩანაწერს, ოლქი ამოწმებს და აჯამებს მას, ხოლო საბოლოო შემაჯამებელი ორგანო უკვე არჩევნების მთლიან შედეგს ადგენს.
რას აკეთებს ელექტრონული მთვლელი აპარატი
ელექტრონული პროცედურები ცესკოს მიერ განსაზღვრულ უბნებზე გამოიყენება, რომელთა ჩამონათვალიც ქვეყნის ამომრჩეველთა საერთო რაოდენობის არანაკლებ 70%-ს უნდა მოიცავდეს. გამონაკლის და ძნელად მისადგომ ადგილებში შესაძლებელია ტრადიციული პროცედურების გამოყენება.
კენჭისყრის დასრულების შემდეგ მთვლელი აპარატი ბეჭდავს წინასწარი შედეგების ამონაწერს. მას ხელს აწერენ საუბნო კომისიის თავმჯდომარე და მდივანი, თუმცა ამით დათვლა არ სრულდება. კომისია აგრძელებს ბიულეტენების შემოწმებას, ხმების დათვლის კანონით გათვალისწინებულ პროცედურას და ოფიციალური ოქმის შედგენას.
ამიტომ ფრაზა „აპარატმა შედეგი დათვალა“ არ ნიშნავს, რომ არჩევნების საბოლოო შედეგი უკვე დადგენილია. აპარატის მონაცემი შეიძლება სწრაფად გამოქვეყნდეს, მაგრამ უბნის ოფიციალური შედეგის სამართლებრივი საფუძველი შემაჯამებელი ოქმია.
როდის ითვლება ბიულეტენი ნამდვილად ან ბათილად
ელექტრონული წესით ხმის მიცემისას ბიულეტენი ნამდვილია, თუ დადგენილი ფორმის ბიულეტენზე მხოლოდ ერთი საარჩევნო სუბიექტის შესაბამისი წრეა გაფერადებული ან მონიშნული. თუ ერთზე მეტი სუბიექტია მონიშნული ან არცერთი არჩევანი არ იკითხება, ბიულეტენი ბათილია.
სხვა წარწერა ან დამატებითი აღნიშვნა ბიულეტენს ავტომატურად არ აუქმებს, როდესაც ამომრჩევლის ერთადერთი არჩევანი მკაფიოდ არის გამოხატული.
რატომ არის საუბნო ოქმი მთავარი პირველადი დოკუმენტი
საუბნო შემაჯამებელი ოქმი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტია. სათანადოდ დამოწმებულ ასლს დედნის თანაბარი იურიდიული ძალა აქვს, რაც დამკვირვებლებსა და საარჩევნო სუბიექტებს უბნის ოფიციალური მონაცემის დამოუკიდებლად შემოწმების შესაძლებლობას აძლევს.
ოქმში, სხვა მონაცემებთან ერთად, იწერება:
- ოლქისა და უბნის ნომერი, არჩევნების სახე და თარიღი;
- ერთიან და სპეციალურ სიებში ამომრჩეველთა რაოდენობა;
- კენჭისყრაში მონაწილეთა რაოდენობა სიებში ხელმოწერების მიხედვით;
- მიღებული და ბათილი ბიულეტენების რაოდენობა;
- თითოეული საარჩევნო სუბიექტის მიერ მიღებული ხმები;
- ოქმის შედგენის თარიღი და დრო;
- კომისიის წევრის განსხვავებული აზრი, თუ ასეთი არსებობს.
საპარლამენტო არჩევნებზე უბანი ერთ შემაჯამებელ ოქმს ადგენს. საკრებულოს არჩევნებზე ცალკე ოქმები დგება პროპორციული და მაჟორიტარული შედეგებისთვის, მერის არჩევნებზე კი — ერთი.
რას ნიშნავს კომისიის წევრის ხელმოწერა
კომისიის წევრი ვალდებულია ოქმს ხელი მოაწეროს და ამით უბანზე თავის ყოფნას ადასტურებს. ხელმოწერა აუცილებლად არ ნიშნავს, რომ წევრი ყველა რიცხვს ეთანხმება: მას შეუძლია წერილობით დაურთოს განსხვავებული აზრი. ოქმს იურიდიული ძალა აქვს, თუ მას კომისიის წევრთა უმრავლესობა აწერს ხელს.
როგორ ქვეყნდება უბნის შედეგი
ოქმის ფოტოასლი უბანზე დაუყოვნებლივ უნდა გამოიკრას საჯარო გაცნობისთვის. უფლებამოსილ წარმომადგენლებსა და დამკვირვებლებს მოთხოვნის შემთხვევაში დამოწმებული ასლის მიღებაც შეუძლიათ.
შევსებისთანავე ოქმის ფოტოასლი ტექნიკური საშუალებით ცესკოს ეგზავნება. ცესკო მიღებული ოქმების მონაცემებს ოფიციალურ ვებგვერდზე ეტაპობრივად აქვეყნებს, ხოლო ოქმის დედანი, ბიულეტენები და სიები დალუქული პაკეტებით საოლქო კომისიას გადაეცემა.
სწორედ ეტაპობრივი ატვირთვის გამო იცვლება არჩევნების ღამეს ნაჩვენები საერთო პროცენტები. თუ ჯერ მხოლოდ უბნების ნაწილია გამოქვეყნებული, მიღებული სურათი შეიძლება არ ასახავდეს ქვეყნის ან მუნიციპალიტეტის საბოლოო განაწილებას.
რა შეუძლია საოლქო საარჩევნო კომისიას
საოლქო კომისია უბნების რიცხვებს მხოლოდ მექანიკურად არ კრებს. ის იღებს ოქმებსა და დალუქულ მასალებს, განიხილავს დარღვევებსა და საჩივრებს და საჭიროებისას ამოწმებს ხელმოწერების რაოდენობას ან ხელახლა ითვლის ბიულეტენებს.
კანონით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობისას საოლქო კომისიას შეუძლია საუბნო ოქმის მონაცემის შეცვლა ან კონკრეტული უბნის შედეგის ბათილად ცნობა. თუმცა ოქმში რიცხვის უბრალო „გადასწორება“ დაუშვებელია. ცვლილება უნდა გაფორმდეს საოლქო კომისიის განკარგულებით და ემყარებოდეს დალუქული პაკეტების გახსნას, ხელმოწერების შემოწმებას ან ბიულეტენების ხელახლა დათვლას.
თუ ცნობაში წერია, რომ „უბნის შედეგი შეიცვალა“, სასურველია შემოწმდეს, გამოქვეყნდა თუ არა შესაბამისი განკარგულება, რა იყო ცვლილების საფუძველი და ჩატარდა თუ არა გადათვლა.
სავალდებულო შერჩევითი გადათვლა
ელექტრონული არჩევნების აუდიტის ფარგლებში თითოეულმა საოლქო კომისიამ კენჭისყრის დღიდან არაუგვიანეს მეექვსე დღისა შემთხვევითი შერჩევით უნდა გამოავლინოს ხუთი უბანი და მათი ბიულეტენები ხელახლა დათვალოს. ეს პროცედურა კონკრეტული დარღვევის დამტკიცებას არ მოითხოვს და საჩივრის საფუძველზე მოთხოვნილი გადათვლისგან განსხვავდება.
გარდა ამისა, გადათვლა სავალდებულოა განსაზღვრულ შემთხვევებში, მათ შორის მაშინ, როდესაც ოქმის საკვანძო მონაცემები გადასწორებულია და მას შესაბამისი შესწორების დოკუმენტი არ ახლავს.
საოლქო კომისიამ შედეგები კენჭისყრის დღიდან არაუგვიანეს მე-15 დღისა უნდა შეაჯამოს. შეჯამებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს დარღვევების განხილვის, გადათვლებისა და შესაბამისი დავების შედეგები.
როგორ მოქმედებს საჩივარი შედეგზე
საარჩევნო დავებში ვადები მოკლეა და კალენდარული დღეებით ითვლება, უქმეებისა და დასვენების დღეების ჩათვლით. კენჭისყრის პროცედურის დარღვევა მისი შემჩნევისთანავე უნდა დაფიქსირდეს, ხოლო დათვლისა და შედეგის შეჯამების დროს ჩადენილ დარღვევაზე საჩივარი ყუთის გახსნიდან საუბნო ოქმის შედგენამდე უნდა შედგეს.
საუბნო კომისიის ან მისი ხელმძღვანელი პირის გადაწყვეტილება შეიძლება სამი კალენდარული დღის ვადაში გასაჩივრდეს საოლქო კომისიაში. საოლქო კომისია საჩივარს ოთხ კალენდარულ დღეში განიხილავს. მისი გადაწყვეტილების სასამართლოში გასაჩივრების ვადა ორი დღეა, პირველი ინსტანციის სასამართლოს განხილვის ვადაც — ორი დღე. სააპელაციო საჩივრისთვის ერთი დღეა განსაზღვრული, ხოლო სააპელაციო სასამართლოს განხილვისთვის — ორი დღე. სააპელაციო გადაწყვეტილება საბოლოოა.
საჩივრის შეტანა გასაჩივრებული გადაწყვეტილების მოქმედებას ზოგადი წესით ავტომატურად არ აჩერებს. ამასთან, ცესკოს არ შეუძლია საბოლოო შედეგების შეჯამება შესაბამისი სასამართლო დავების დასრულებამდე და სასამართლოს გადაწყვეტილებების სრულად გათვალისწინებამდე.
მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი შეზღუდვა: ნებისმიერი მოქალაქე ყველა საკითხზე საჩივრის შეტანის უფლებას ავტომატურად არ ფლობს. უფლებამოსილ პირთა წრე დავის საგნის მიხედვით საარჩევნო კოდექსით განისაზღვრება.
ვინ ადგენს საბოლოო შედეგს
ყველა არჩევნების საბოლოო შედეგს ყოველთვის ცესკო არ ადგენს. ცესკო კენჭისყრის დღიდან არაუგვიანეს 26-ე დღისა აჯამებს საქართველოს პარლამენტის, თბილისის მერისა და თბილისის საკრებულოს არჩევნებს.
სხვა მუნიციპალიტეტების მერისა და საკრებულოს არჩევნების შედეგებს შესაბამისი საოლქო კომისია ადგენს და დოკუმენტაციას ცესკოს გადასცემს. საბოლოო შემაჯამებელ ოქმში აისახება ხმები, მონაწილეთა რაოდენობა, ბათილი ბიულეტენები და არჩეული პირები.
ეს პროცესი საქართველოს პრეზიდენტის არჩევას არ ეხება. პრეზიდენტს მოქალაქეები პირდაპირ აღარ ირჩევენ — მას საარჩევნო კოლეგია ღია კენჭისყრით ირჩევს.
როგორ გარდაიქმნება ხმები მანდატებად
საპარლამენტო არჩევნები
საქართველოს პარლამენტის 150 მანდატი პროპორციული სისტემით ნაწილდება იმ პარტიებს შორის, რომლებმაც არჩევნებში მონაწილეთა ნამდვილი ხმების არანაკლებ 5% მიიღეს. ბათილი ბიულეტენები ბარიერის გამოთვლაში არ მონაწილეობს.
პარტიის საწყისი მანდატების რაოდენობის ფორმულაა: პარტიის ხმები × 150 ÷ ბარიერგადალახული პარტიების ხმების ჯამი. მიღებული რიცხვის მთელი ნაწილი პარტიის მანდატების რაოდენობაა. თუ ყველა მანდატი არ განაწილდა, დარჩენილი ადგილები თანამიმდევრობით უკეთესი შედეგის მქონე პარტიებს გადაეცემათ. არჩეულად ითვლებიან კანდიდატები პარტიული სიის რიგითობის მიხედვით.
ამიტომ პარტიის მიერ მიღებული ხმების პროცენტი და პარლამენტში მისი მანდატების წილი შეიძლება ზუსტად ერთმანეთს არ ემთხვეოდეს: 5%-ზე ნაკლები შედეგის მქონე პარტიების ხმები მანდატების განაწილებაში აღარ მონაწილეობს.
მუნიციპალური არჩევნები
საკრებულოს პროპორციული მანდატებისთვის მოქმედი ბარიერი 4%-ია. ადგილობრივ არჩევნებზე ამომრჩეველი ცალ-ცალკე აძლევს ხმას პარტიულ სიას, მაჟორიტარ კანდიდატსა და მერს. შესაბამისად, ერთი ამომრჩევლის ბიულეტენები სამ განსხვავებულ კონკურსში შეიძლება განსხვავებულ შედეგებად გარდაიქმნას.
როგორ წავიკითხოთ არჩევნების ღამის ცნობები
საარჩევნო მონაცემის შეფასებისას ეს კითხვები დაგეხმარებათ:
- რამდენი უბანია ასახული? ნაწილობრივი შედეგი განსაკუთრებით ფრთხილად უნდა შეფასდეს, თუ სხვადასხვა რეგიონი არათანაბრადაა წარმოდგენილი.
- რა ტიპის მონაცემია? გაარჩიეთ აპარატის ამონაწერი, ატვირთული საუბნო ოქმების ჯამი, პარალელური დათვლა და ეგზიტპოლი.
- არის თუ არა ხელმოწერილი ოქმი? უბნის ოფიციალური პირველადი შედეგი შემაჯამებელ ოქმში ფიქსირდება.
- ჩატარდა თუ არა გადათვლა? მოგვიანებით შეცვლილი რიცხვი უნდა უკავშირდებოდეს სამართლებრივად გაფორმებულ შემოწმებას ან გადაწყვეტილებას.
- დასრულებულია თუ არა დავები? მიმდინარე საჩივრებმა და სასამართლო საქმეებმა შეიძლება კონკრეტული უბნის მონაცემზე გავლენა მოახდინოს.
- გამოქვეყნებულია თუ არა საბოლოო ოქმი? სიტყვები „ლიდერობს“ და „წინასწარი მონაცემებით“ გამარჯვების საბოლოო დადასტურებას არ ნიშნავს.
არჩევნების ღამეს ინფორმაციის სწრაფი ნაკადი ადვილად ქმნის დაბნეულობას. პრაქტიკული მიდგომები შეგიძლიათ იხილოთ სტატიაში როგორ შევამციროთ ინფორმაციული გადატვირთვა. ასევე სიფრთხილეა საჭირო ავტომატურად შექმნილ შეჯამებებთან; ამის შესახებ წაიკითხეთ გზამკვლევი ხელოვნური ინტელექტის ყოველდღიურ გამოყენებაზე.
ხშირად დასმული კითხვები
არის თუ არა აპარატის მიერ დაბეჭდილი შედეგი ოფიციალური საბოლოო შედეგი?
არა. ის წინასწარი მონაცემია. უბნის ოფიციალური პირველადი შედეგი შემაჯამებელი ოქმით დგინდება, საბოლოო შედეგი კი შემდგომი შემოწმების, საჩივრებისა და შეჯამების შემდეგ ქვეყნდება.
შეუძლია თუ არა საოლქო კომისიას უბნის რიცხვების შეცვლა?
დიახ, მაგრამ მხოლოდ კანონით განსაზღვრული პროცედურითა და დასაბუთებული განკარგულებით — მაგალითად, ბიულეტენების გადათვლის ან ხელმოწერების რაოდენობის შემოწმების საფუძველზე.
არის თუ არა ცესკოს ვებგვერდზე გამოქვეყნებული ყველა მონაცემი საბოლოო?
არა. არჩევნების ღამეს ვებგვერდზე ეტაპობრივად ატვირთული საუბნო მონაცემების ჯამი განახლებადი და არასაბოლოოა. საბოლოო შედეგი შესაბამისი შემაჯამებელი ოქმით დასტურდება.
სტატია ასახავს 2025 წლის 29 დეკემბრიდან მოქმედ ახალ საარჩევნო კოდექსს, 2026 წლის 31 მარტის ცვლილების ჩათვლით. კონკრეტული არჩევნების შეფასებისას საჭიროა იმ დროისთვის მოქმედი კანონმდებლობისა და ოფიციალური აქტების შემოწმება.
