თვითღირებულება და გასაყიდი ფასი ერთი და იგივე არ არის. თვითღირებულება აჩვენებს, რა დაუჯდა ბიზნესს პროდუქტის შეძენა ან გასაყიდად მომზადება, ხოლო გასაყიდი ფასი არის თანხა, რომელსაც მომხმარებელი იხდის. ამ ორ მაჩვენებელს შორის სხვაობა ბიზნესისთვის მნიშვნელოვანია, მაგრამ ის ავტომატურად წმინდა მოგებას არ ნიშნავს.
მაგალითად, თუ საქონლის თვითღირებულება 85 ლარია და ის 120 ლარად იყიდება, პირველადი სხვაობა 35 ლარია. თუმცა ამ თანხიდან შესაძლოა ჯერ კიდევ დასაფარი იყოს რეკლამა, თანამშრომლის ხელფასი, საბანკო საკომისიო, ქირა, მიწოდება და შესაბამისი გადასახადები. ამიტომ ფასის განსაზღვრისას მხოლოდ შესყიდვის ფასზე დაყრდნობა ხშირად არასაკმარისია.
რა არის პროდუქტის თვითღირებულება
თვითღირებულება არის პროდუქტის შეძენასთან, წარმოებასთან ან მის გასაყიდ მდგომარეობამდე მიყვანასთან დაკავშირებული ხარჯების ჯამი. ერთეულის თვითღირებულების გამოსათვლელად საერთო ხარჯი იყოფა წარმოებული ან შეძენილი ერთეულების რაოდენობაზე.
ფორმულა:
ერთეულის თვითღირებულება = საერთო შესაბამისი ხარჯები ÷ ერთეულების რაოდენობა
IAS 2-ის მარაგების აღრიცხვის პრინციპის მიხედვით, მარაგის ღირებულებაში, როგორც წესი, შედის შეძენისა და გადამუშავების ხარჯები, აგრეთვე სხვა აუცილებელი დანახარჯები, რომლებიც საქონელს მის ამჟამინდელ ადგილამდე და მდგომარეობამდე მიიყვანს.
რა შეიძლება შედიოდეს თვითღირებულებაში
ხარჯების შემადგენლობა საქმიანობის ტიპზეა დამოკიდებული. გადამყიდველისთვის თვითღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილი ხშირად შესყიდვის ფასი და საქონლის ჩამოტანაა. მწარმოებლისთვის კი მასალები, უშუალო შრომა და საწარმოო პროცესთან დაკავშირებული ხარჯებიც ემატება.
- პროდუქტის შესყიდვის ფასი ან ნედლეულის ღირებულება;
- იმპორტთან, ტრანსპორტირებასა და დატვირთვა-გადმოტვირთვასთან დაკავშირებული ხარჯები;
- შეფუთვა, თუ ის კონკრეტული საქონლის გასაყიდად მომზადებისთვის არის საჭირო;
- კონკრეტული პროდუქტის დასამზადებლად გამოყენებული შრომა;
- საწარმოო ენერგია, აღჭურვილობის ცვეთა და სხვა საწარმოო ზედნადები ხარჯების დასაბუთებული წილი.
მნიშვნელოვანია, ყველა ხარჯი მექანიკურად არ მიეკუთვნოს მარაგის თვითღირებულებას. მაგალითად, ადმინისტრაციული ხარჯი, საერთო რეკლამა ან უკვე გაყიდული საქონლის მიწოდების ხარჯი ხშირად უფრო პერიოდისა და გაყიდვის ხარჯია, ვიდრე მარაგის ღირებულება. სწორი კლასიფიკაცია დამოკიდებულია ოპერაციის შინაარსსა და ბიზნესის აღრიცხვის წესზე.
პირდაპირი და არაპირდაპირი ხარჯები
პირდაპირი ხარჯები
პირდაპირი ხარჯი უშუალოდ უკავშირდება კონკრეტულ პროდუქტს ან შეკვეთას. მისი მიკუთვნება ერთეულზე შედარებით მარტივია.
- ერთი ერთეულის შესყიდვის ფასი;
- ამ ნივთისთვის დახარჯული ნედლეული;
- კონკრეტული შეკვეთის ტრანსპორტირების საფასური;
- ამ პროდუქტის წარმოებაზე დასაქმებული თანამშრომლის შრომა;
- ინდივიდუალური შეფუთვა.
არაპირდაპირი ხარჯები
არაპირდაპირი ხარჯი ერთ კონკრეტულ პროდუქტს პირდაპირ ვერ მიეწერება და რამდენიმე პროდუქტს ან პერიოდს შორის ნაწილდება. ასეთია, მაგალითად, მაღაზიის ქირა, საწყობის კომუნალური ხარჯი, პროგრამული უზრუნველყოფა, მენეჯერის ხელფასი ან საერთო მარკეტინგი.
თუ ბიზნესი ამ ხარჯებს ერთეულებზე ანაწილებს, უნდა გამოიყენოს თანმიმდევრული და რეალისტური მეთოდი — მაგალითად, გაყიდული ერთეულების, სამუშაო საათების ან ბრუნვის მიხედვით. ზედნადების გადაჭარბებულად მიწერა თითო პროდუქტზე ფასს ხელოვნურად გაზრდის, ხოლო მისი უგულებელყოფა მოგებას ზედმეტად ოპტიმისტურად აჩვენებს.
გასაყიდი ფასი და მისი სტრუქტურა
გასაყიდი ფასი არის მომხმარებლისთვის შეთავაზებული თანხა. ბიზნესმა მის დადგენამდე უნდა გაითვალისწინოს არა მხოლოდ თვითღირებულება, არამედ სასურველი მოგება, ბაზარზე არსებული ფასები, მოთხოვნა, კონკურენცია, აქციების შესაძლებლობა და საგადასახადო სტატუსი.
პრაქტიკაში სასარგებლოა სამი ცნების გარჩევა:
- საწარმოო ან შესყიდვის თვითღირებულება — რა დაჯდა საქონლის შექმნა ან შეძენა;
- გაყიდული პროდუქტის თვითღირებულება — იმ მარაგის ღირებულება, რომელიც უკვე გაიყიდა;
- სრული ხარჯი — პროდუქტის ხარჯს დამატებული გაყიდვისა და ბიზნესის ფუნქციონირებისთვის საჭირო ხარჯების შესაბამისი წილი.
ფასის დასადგენად ხშირად სწორედ სრული ხარჯის ხედვაა საჭირო: შეიძლება ნივთზე 30 ლარი „რჩებოდეს“, მაგრამ ეს თანხა საკმარისი არ იყოს ქირის, ხელფასებისა და სხვა საერთო ხარჯების დასაფარად.
ფასნამატი და მარჟა: მთავარი განსხვავება
ფასნამატი და მარჟა ხშირად ერთმანეთში ერევათ, თუმცა მათი გამოთვლის საფუძველი განსხვავებულია.
ფასნამატი
ფასნამატი აჩვენებს, რამდენით აღემატება გასაყიდი ფასი თვითღირებულებას თვითღირებულებასთან მიმართებით.
ფასნამატი (%) = (გასაყიდი ფასი − თვითღირებულება) ÷ თვითღირებულება × 100
მარჟა
მარჟა აჩვენებს, გაყიდვის ფასის რა წილი რჩება თვითღირებულების გამოკლების შემდეგ.
მარჟა (%) = (გასაყიდი ფასი − თვითღირებულება) ÷ გასაყიდი ფასი × 100
თუ თვითღირებულება 100 ლარია, ფასი კი — 150 ლარი, სხვაობა 50 ლარია. ფასნამატი იქნება 50%, რადგან 50 ÷ 100 = 50%. მარჟა კი 33,3%-ია, რადგან 50 ÷ 150 = 33,3%.
ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სასურველი მარჟით ფასის დადგენისას. თუ თვითღირებულება 100 ლარია და მიზანი 30%-იანი მარჟაა, ფასი არ უნდა იყოს უბრალოდ 130 ლარი. სწორი გამოთვლაა:
გასაყიდი ფასი = თვითღირებულება ÷ (1 − სასურველი მარჟა)
ამ შემთხვევაში: 100 ÷ 0,70 = 142,86 ლარი.
რატომ არ უდრის ეს სხვაობა წმინდა მოგებას
გაყიდვების შემოსავლისა და გაყიდული პროდუქტის თვითღირებულების სხვაობას მთლიანი მოგება ეწოდება. ეს ჯერ არ არის თანხა, რომელიც ბიზნესს საბოლოოდ დარჩა.
მთლიანი მოგება = გაყიდვების შემოსავალი − გაყიდული პროდუქტის თვითღირებულება
შემდეგ შეიძლება გამოიქვითოს გაყიდვის, ადმინისტრაციული და ფინანსური ხარჯები, მათ შორის:
- თანამშრომლების ხელფასები და მომსახურების ანაზღაურება;
- ქირა და კომუნალური გადასახადები;
- რეკლამა, პლატფორმის ან გადახდის საკომისიო;
- კურიერისა და მიწოდების ხარჯები;
- საბანკო მომსახურება და სესხის პროცენტი;
- დაზიანებული, დაკარგული ან ვადაგასული მარაგის დანაკარგი;
- გადასახადები, რომელთა რეჟიმიც ბიზნესის ფორმასა და ოპერაციაზეა დამოკიდებული.
ამიტომ წმინდა მოგების პრინციპული აზრი ასეთია: შემოსავალს აკლდება ყველა შესაბამისი ხარჯი და გადასახადი. მხოლოდ ფასსა და თვითღირებულებას შორის სხვაობაზე დაყრდნობით წმინდა მოგების დასკვნა არასწორია.
დღგ: ფასი მომხმარებლისთვის და თანხა ბიზნესისთვის
საქართველოში დღგ-ის ძირითადი განაკვეთი 18%-ია. დღგ-ის გადამხდელმა ბიზნესმა ყოველთვის მკაფიოდ უნდა იცოდეს, ფასი დღგ-ის გარეშეა მითითებული თუ დღგ-ის ჩათვლით.
თუ ფასი დღგ-ის გარეშე 100 ლარია, მომხმარებლისთვის გადასახდელი თანხა იქნება 118 ლარი: 100 ლარი + 18 ლარი დღგ. ხოლო თუ ვიტრინაში ან ონლაინ მაღაზიაში მითითებული საბოლოო ფასი 118 ლარია, დღგ-ის გარეშე ნაწილი ასე გამოითვლება:
118 ÷ 1,18 = 100 ლარი
ამიტომ დღგ-ის ჩათვლით 118 ლარიდან, მაგალითად, 85-ლარიანი თვითღირებულების გამოკლება რეალურ მარჟას სწორად არ აჩვენებს. დღგ, როგორც წესი, ბიზნესის საკუთარი შემოსავალი არ არის — დღგ-ის გადამხდელი მას მომხმარებლისგან აგროვებს და ბიუჯეტთან ანგარიშსწორებისას ითვალისწინებს ჩასათვლელი დღგ-ისა და სხვა მოქმედი წესების მიხედვით.
საქართველოს საგადასახადო კოდექსით, თუ დღგ-ით დასაბეგრი ოპერაციები ნებისმიერი უწყვეტი 12 კალენდარული თვის განმავლობაში 100 000 ლარს გადააჭარბებს, პირი ზოგადი წესით ვალდებულია დღგ-ის რეგისტრაციისთვის მიმართოს საგადასახადო ორგანოს არაუგვიანეს ორ სამუშაო დღეში. კონკრეტულ შემთხვევებში შეიძლება არსებობდეს თავისებურებები და გამონაკლისები, ამიტომ გადაწყვეტილებამდე სასურველია ბუღალტერთან ან შემოსავლების სამსახურთან გადამოწმება.
პირობითი მაგალითი: ერთი პროდუქტის ფასი
ვნახოთ მაღაზიის გამარტივებული შემთხვევა. პროდუქტის შესყიდვის ფასი 70 ლარია. ტრანსპორტირება შეადგენს 5 ლარს, შეფუთვა — 3 ლარს, ხოლო საწყობისა და სხვა საერთო ხარჯების ერთეულზე განაწილებული წილი — 7 ლარს.
თვითღირებულება = 70 + 5 + 3 + 7 = 85 ლარი
მაღაზია პროდუქტს ყიდის 120 ლარად დღგ-ის გარეშე.
- მთლიანი მოგება: 120 − 85 = 35 ლარი;
- ფასნამატი: 35 ÷ 85 × 100 = 41,2%;
- მარჟა: 35 ÷ 120 × 100 = 29,2%.
თუ გაყიდვის საკომისიო, რეკლამა და სხვა ხარჯები ერთეულზე ჯამში 20 ლარია, სავარაუდო საოპერაციო შედეგი 15 ლარი დარჩება. ესეც არ არის აუცილებად საბოლოო წმინდა მოგება, რადგან შესაძლოა არსებობდეს სხვა ხარჯები ან საგადასახადო ვალდებულებები.
როგორ მოქმედებს ფასდაკლება
ფასდაკლება ამცირებს რეალურ გაყიდვით შემოსავალს და, შესაბამისად, მარჟასაც. ზემოთ განხილულ მაგალითში 120-ლარიან პროდუქტზე 10%-იანი ფასდაკლებისას ახალი ფასი 108 ლარი გახდება.
120 × 0,90 = 108 ლარი
85-ლარიანი თვითღირებულების პირობებში მთლიანი მოგება უკვე 23 ლარია და არა 35 ლარი. ანუ 10%-იანმა ფასდაკლებამ ერთეულზე დარჩენილი თანხა 12 ლარით შეამცირა.
თვითღირებულებაზე დაბალ ფასად გაყიდვა ზოგჯერ მაინც შეიძლება იყოს გააზრებული გადაწყვეტილება — მაგალითად, ვადაგასული მარაგის თავიდან ასაცილებლად, საწყობის გასათავისუფლებლად ან ახალი მომხმარებლის მოსაზიდად. მაგრამ ეს უნდა იყოს გამონაკლისი სტრატეგია და არა გაუთვლელი ფასდადება.
რა შეამოწმოთ ფასის დაწესებამდე
- განსაზღვრეთ, რა არის პროდუქტის რეალური ერთეულის თვითღირებულება;
- გაარჩიეთ, რომელი ხარჯი არის პირდაპირი და რომელი — საერთო;
- გადაწყვიტეთ, ფასი დღგ-ის გარეშეა თუ დღგ-ის ჩათვლით;
- არ აურიოთ ერთმანეთში ფასნამატი და მარჟა;
- წინასწარ გამოთვალეთ აქციის ან ფასდაკლების შემდეგ დარჩენილი თანხა;
- შეადარეთ შედეგი ბაზრის ფასს და მომხმარებლის მოთხოვნას;
- საგადასახადო საკითხებზე დაეყრდენით თქვენი სტატუსისა და ოპერაციისთვის შესაბამის პროფესიულ კონსულტაციას.
სწორად დათვლილი ფასი მხოლოდ „თვითღირებულება პლუს რაღაც პროცენტი“ არ არის. ის აერთიანებს ხარჯების რეალისტურ აღრიცხვას, სასურველ მარჟას, გადასახადების სწორ გაგებასა და ბაზრის პირობებს. სწორედ ეს ხედვა ეხმარება ბიზნესს, რომ გაყიდვების ზრდა რეალურ ფინანსურ შედეგშიც აისახოს.
