მზის კორონული მასის ამოფრქვევები (CME) ყოველთვის ისე არ გამოიყურება, როგორც დედამიწიდან გადაღებულ სურათებში ჩანს. სხვადასხვა კოსმოსური აპარატის პოზიციიდან მიღებული დაკვირვებები მიუთითებს, რომ ამოფრქვევას შეიძლება ჰქონდეს რთული, არათანაბარი ფორმა, რომლის ზოგი ნაწილი ერთი კუთხიდან შეუმჩნეველია, სხვა კუთხიდან კი მკაფიოდ იკვეთება.
Phys.org-ის მიერ გავრცელებული ამბის სათაური 17 კოსმოსურ აპარატს უკავშირდება, თუმცა ამ კონკრეტული კვლევის პირველადი ნაშრომი ან ავტორების ოფიციალური მასალა ხელმისაწვდომ დადასტურებულ წყაროებში ვერ მოიძებნა. შესაბამისად, ვერ დასტურდება მონაწილე აპარატების სრული სია, გაანალიზებული მოვლენის ზუსტი თარიღი და დასკვნა იმის შესახებ, თუ რომელი კომპონენტი მოძრაობდა დედამიწის მიმართულებით. თუმცა თავად საკითხი ნათლად აჩვენებს CME-ების დაკვირვებისა და კოსმოსური ამინდის პროგნოზირების ძირითად სირთულეს.
რას წარმოადგენს კორონული მასის ამოფრქვევა
CME არის მზის ატმოსფეროდან კოსმოსში გამოტყორცნილი პლაზმისა და მაგნიტური ველის დიდი ღრუბელი. მისი მოძრაობის, ფორმისა და მაგნიტური თვისებების შეფასება მნიშვნელოვანია, რადგან ზოგიერთმა ასეთმა მოვლენამ შესაძლოა დედამიწის ახლოს კოსმოსურ გარემოზე გავლენა მოახდინოს.
თუმცა ერთი გამოსახულება სრულ სურათს იშვიათად გვაძლევს. მზის კორონა ოპტიკურად თხელია: დამკვირვებლის კამერა ერთ ხედში აერთიანებს სინათლეს სხვადასხვა მანძილიდან და მიმართულებიდან. ამას ემატება მზის კაშკაშა დისკი, მისი კიდე და ინსტრუმენტის ხედვის გეომეტრია. შედეგად, CME-ის კონტურები შეიძლება პროექციის ეფექტით დამახინჯდეს, ხოლო მისი ნაწილი ფონში „დაიკარგოს“.
ასეთ მოვლენებს ზოგჯერ „ფარულ“ ან stealth CME-ებსაც უწოდებენ. ამ ტერმინით, როგორც წესი, მოიაზრება ამოფრქვევა, რომელიც კორონოგრაფის მონაცემებში ჩანს, მაგრამ მზის ხილულ დისკზე მის დასაწყისს მკაფიო, ნათელი ნიშანი არ ახლავს. NASA აღნიშნავს, რომ სწორედ ეს გარემოება ხდის მსგავს მოვლენებს პროგნოზირებისთვის განსაკუთრებით რთულს.
რატომ არის საჭირო სხვადასხვა ადგილას მყოფი აპარატები
როცა მზეს სხვადასხვა პოზიციიდან აკვირდებიან, მეცნიერებს შეუძლიათ შეადარონ, როგორ ჩანს ერთი და იგივე სტრუქტურა განსხვავებული კუთხიდან. ასეთ შედარებას შეუძლია უკეთ აჩვენოს:
- ამოფრქვევის სავარაუდო მიმართულება და სივრცული სიგანე;
- რამდენად სიმეტრიულად ან ასიმეტრიულად ფართოვდება პლაზმის ღრუბელი;
- არის თუ არა მისი ცალკეული ნაწილი დამალული მზის დისკის, კიდის ან ხედვის ხაზის მიღმა;
- როგორ იცვლება CME მზის ქარში გადაადგილებისას.
NASA-ს მრავალაპარატიანი დაკვირვებების მასალებში აღწერილია შემთხვევები, როდესაც მონაცემების შერწყმაში მონაწილეობდნენ BepiColombo, Parker Solar Probe, Solar Orbiter, STEREO-A და დედამიწასთან ახლოს მყოფი აპარატები. ეს არ ადასტურებს, რომ სწორედ ეს მისიები შედიოდნენ მიმდინარე ამბავში ნახსენებ 17 აპარატს შორის, მაგრამ აჩვენებს, როგორ მუშაობს ასეთი მეთოდი პრაქტიკაში.
აპარატები ერთნაირ ინფორმაციას არ აგროვებენ: ნაწილი იღებს გამოსახულებას, ნაწილი ზომავს ნაწილაკებსა და მაგნიტურ ველს, ნაწილი კი რადიოგამოსხივებას აკვირდება. მათი კომბინირება ბევრად უფრო მდიდარ სურათს იძლევა, თუმცა მონაცემთა გაერთიანება მაინც მოდელირებასა და გარკვეულ დაშვებებს მოითხოვს. ამიტომ მეტი დაკვირვების წერტილი გაურკვევლობას ამცირებს, მაგრამ მას სრულად ვერ აუქმებს.
დადასტურებული პარალელური მაგალითია 2021 წლის 17 აპრილის მოვლენა, რომელსაც NASA-ს ტექნიკურ არქივში მრავალაპარატიანი ანალიზი ეძღვნება. მას ახლდა დაახლოებით 880 კმ/წმ სიჩქარის CME, შოკური ტალღა, ექსტრემალურ-ულტრაიისფერი ტალღა და რადიოაფეთქებების რთული სერია. ეს არის დამოუკიდებლად დადასტურებული მაგალითი და არა ამ მიმდინარე ამბის იდენტიფიცირებული მოვლენა.
რას ამბობს ეს პროგნოზირების შეზღუდვებზე
კოსმოსური ამინდისთვის მხოლოდ ის არ არის მნიშვნელოვანი, შეინიშნება თუ არა CME. საჭიროა ვიცოდეთ მისი ზუსტი ტრაექტორია, სიჩქარე, სიმკვრივე, მაგნიტური ველის მიმართულება და ისიც, როგორ შეიცვლება ღრუბელი გზაში. კვლევები აჩვენებს, რომ CME-ები შეიძლება არარადიალურად გადაადგილდნენ და არათანაბრად გაფართოვდნენ. ამიტომ დედამიწიდან ხილული ნაწილი ყოველთვის ვერ წარმოადგენს მთელ სტრუქტურას.
სწორედ ამაშია მრავალწერტილიანი დაკვირვების ღირებულება: ერთ კუთხეში დამალული მასალა ან სტრუქტურის კიდე სხვა ორბიტიდან შეიძლება გაცილებით უკეთ გამოჩნდეს. ამის მიუხედავად, „დედამიწისკენ მიმართული კომპონენტი“ ავტომატურად არ ნიშნავს დედამიწაზე ზემოქმედებას ან საფრთხეს. ამის დასადგენად აუცილებელია დამატებითი მონაცემები — მიაღწია თუ არა მასალამ დედამიწის გარემოს, როგორი იყო მისი მაგნიტური ველის ორიენტაცია და როგორ იმოქმედა მან მაგნიტოსფეროზე.
ამ კონკრეტულ ამბავთან მიმართებით დედამიწაზე რეალური ზემოქმედება ან კონკრეტული საფრთხე დადასტურებული არ არის. გადამოწმებული მასალებით შეიძლება ითქვას მხოლოდ ის, რომ მრავალაპარატიანი მონაცემები CME-ების სამგანზომილებიანი ფორმის შესასწავლად აუცილებელია, ხოლო ფარული ამოფრქვევები პროგნოზს განსაკუთრებით ართულებს. პირველადი პუბლიკაციის გამოჩენამდე დაუზუსტებელი რჩება, მართლაც 17 აპარატი მონაწილეობდა თუ არა ერთ ანალიზში და რომელ კონკრეტულ ამოფრქვევას ეხებოდა ის.
