NASA-ს ჰაბლის კოსმოსურმა ტელესკოპმა სატურნის სამხრეთ პოლუსის გარშემო განვითარებადი 10-გვერდა ატმოსფერული ტალღა დააფიქსირა. ე.წ. დეკაგონი პლანეტის ძლიერი ჭავლური ნაკადის შიგნით ჩანს და, NASA-ს შეფასებით, სამხრეთ ნახევარსფეროში ასეთი მასშტაბის რეგულარული ჭავლური ნიმუშის პირველი დაფიქსირებული მაგალითია.
სტრუქტურის ყველაზე მკაფიო გამოსახულება ჰაბლის Wide Field Camera 3-ის WFC3/UVIS ინსტრუმენტმა 2025 წლის 29 აგვისტოს მიიღო. თუმცა, NASA-ს OPAL-ის მრავალწლიანი დაკვირვებების მონაცემებში მისი შედარებით სუსტი ნიშნები უკვე 2023 წლიდან იკვეთებოდა. შემდგომ წლებში ფორმა უფრო მკაფიო გახდა, მაგრამ მეცნიერებს ჯერ არ დაუდგენიათ, რამ წარმოშვა იგი და რამდენ ხანს გასტანს.
რას ხედავენ მეცნიერები სატურნის სამხრეთ პოლუსთან
დეკაგონი ნიშნავს 10-გვერდა ფორმას, თუმცა ეს არ არის მყარი გეომეტრიული ობიექტი: საუბარია ატმოსფეროში არსებულ თითქმის რეგულარულ ტალღურ ნიმუშზე. იგი სამხრეთ პოლუსს გარს ეკვრის და მის ცენტრს NASA დაახლოებით 63 გრადუს სამხრეთ განედთან აკავშირებს.
ჰაბლმა სატურნი რამდენიმე ტალღის სიგრძეზე დააკვირდა. სხვადასხვა ფილტრი პლანეტის ატმოსფეროს სხვადასხვა სიმაღლის ფენებიდან მიღებულ ინფორმაციას აჩვენებს. ამ მონაცემებში დეკაგონის ხილული მდებარეობა ოდნავ იცვლება, რაც მიუთითებს, რომ ნიმუში მხოლოდ ღრუბლების ზედა ერთ ფენაზე დახატული ფორმა არ არის — ის ვერტიკალურადაც ვრცელდება ატმოსფეროში.
ეს დაკვირვება, თავისთავად, არ ნიშნავს, რომ მეცნიერებმა მისი სრული ვერტიკალური ზომა ან ყველა სიმაღლეზე მოქმედი პროცესი უკვე გაზომეს. არსებული მონაცემები აჩვენებს მრავალფენიან სტრუქტურას, ხოლო მისი ზუსტი დინამიკის გასაგებად დამატებითი დაკვირვებები და კომპიუტერული მოდელირებაა საჭირო.
NASA-ს გამოქვეყნებულ ერთ-ერთ გამოსახულებაზე პოლუსის ცენტრალურ ნაწილში ჩანს „X“ და წყვეტილი წრე. ეს ნიშნები უცნაურ ობიექტს ან დამატებით ატმოსფერულ წარმონაქმნს არ აღნიშნავს: ისინი მიუთითებს არეალზე, საიდანაც მონაცემი არ არის მიღებული.
რით განსხვავდება ის სატურნის ჩრდილოეთის ექვსკუთხედისგან
სატურნი უკვე ცნობილია ჩრდილოეთ პოლუსთან არსებული ექვსგვერდა ჭავლური სტრუქტურით — ჩრდილოეთის ექვსკუთხედით. ის Voyager-ის გამოსახულებებში ჯერ კიდევ 1980-იანი წლების დასაწყისში შენიშნეს და ათწლეულების განმავლობაში შედარებით სტაბილურ, ხანგრძლივ ნიმუშად რჩებოდა. ეს სტრუქტურაც ძლიერ, აღმოსავლეთისკენ მიმართულ ჭავლურ ნაკადს უკავშირდება.
სამხრეთის ახალი წარმონაქმნი კი 10-გვერდაა და დაკვირვებებში ბევრად ახალი, ჯერ კიდევ განვითარებადი ნიმუშის სახით ჩანს. მისმა ფორმამ დროთა განმავლობაში მეტი სიზუსტე შეიძინა, მაგრამ უცნობია, იქცევა თუ არა იგი ხანგრძლივ და სტაბილურ სისტემად.
ორივე პოლარული წარმონაქმნის შედარება სასარგებლოა, თუმცა მათი ფორმის მსგავსება და ჭავლურ ნაკადებთან კავშირი არ ნიშნავს, რომ ერთი და იმავე მექანიზმით შეიქმნა. ამ ეტაპზე ვერ ითქმის, რომ სამხრეთის დეკაგონი ჩრდილოეთის ექვსკუთხედის ზუსტი ან „სარკისებრი“ ანალოგია.
რატომ არის მნიშვნელოვანი შემდგომი მონიტორინგი
სამხრეთ პოლუსთან ზოლიანი ტალღის ნიშნები დედამიწიდან გადაღებულ გამოსახულებებში პირველად 2024 წელს შენიშნეს, ხოლო 2025 წლის სახმელეთო დაკვირვებებმა ამ ვარაუდს მეტი საფუძველი მისცა. ჰაბლის კადრებმა სტრუქტურა კოსმოსიდან უფრო ნათლად აჩვენა და მისი სხვადასხვა ატმოსფერულ ფენაში გავრცელებაზეც მიანიშნა.
ახლა მთავარი კითხვებია: არის თუ არა დეკაგონი დროებითი ტალღა, სატურნის სეზონური ციკლის ნაწილი თუ გრძელვადიანი ატმოსფერული სისტემა. ასევე უცნობია, რატომ გახდა მისი ფორმა სწორედ ამ პერიოდში უფრო შესამჩნევი და შეიძლებოდა თუ არა მსგავსი ნიმუში ადრე არსებობდა, მაგრამ დაკვირვებების შეზღუდვების გამო ვერ დაფიქსირდა.
ამ კითხვებზე პასუხისთვის აუცილებელია რეგულარული მრავალწლიანი დაკვირვება ჰაბლით, დამატებითი მონაცემები ჯეიმს უების კოსმოსური ტელესკოპიდან და ატმოსფერული მოდელების შემოწმება. OPAL პროგრამის მნიშვნელობაც სწორედ ასეთ ხანგრძლივ მონიტორინგშია: ნელი სეზონური და ატმოსფერული ცვლილებები ერთი ფოტოთი ვერ აიხსნება.
ამ დროისთვის დადასტურებულია თვითონ 10-გვერდა ტალღის არსებობა, მისი გაძლიერებული ხილვადობა და კავშირი ძლიერ ჭავლურ ნაკადთან. მისი წარმოშობისა და მომავლის შესახებ კი მეცნიერები ჯერ ფრთხილ დასკვნებს აკეთებენ.
