დაბნელება მაშინ წარმოიქმნება, როდესაც მზე, დედამიწა და მთვარე სივრცეში თითქმის ერთ ხაზზე განლაგდებიან და ერთი სხეულის ჩრდილი მეორეს ეცემა. მზის დაბნელებისას მთვარე მზესა და დედამიწას შორისაა, ხოლო მთვარის დაბნელებისას დედამიწა ექცევა მზესა და მთვარეს შორის.
თუმცა მხოლოდ შესაბამისი მთვარის ფაზა საკმარისი არ არის. მთვარის ორბიტა დაახლოებით 5 გრადუსითაა დახრილი დედამიწის ორბიტის სიბრტყის მიმართ, ამიტომ უმეტეს შემთხვევაში სამი სხეული ზუსტად ვერ სწორდება. სწორედ ეს დახრა ხსნის, რატომ არ გვაქვს დაბნელება ყოველ ახალმთვარეობასა და სავსემთვარეობაზე.
რა განსხვავებაა მზისა და მთვარის დაბნელებას შორის
ამ ორი მოვლენის გარჩევის უმარტივესი გზა არის კითხვა: ვისი ჩრდილი სად ეცემა?
- მზის დაბნელება: მთვარის ჩრდილი ეცემა დედამიწას. განლაგებაა — მზე, მთვარე, დედამიწა.
- მთვარის დაბნელება: დედამიწის ჩრდილი ეცემა მთვარეს. განლაგებაა — მზე, დედამიწა, მთვარე.
მზის დაბნელება შესაძლებელია მხოლოდ ახალმთვარეობისას, რადგან ამ დროს მთვარე დედამიწიდან მზის მიმართულებით მდებარეობს. მთვარის დაბნელება კი მხოლოდ სავსემთვარეობისას ხდება, როდესაც მთვარე ცის მზის საწინააღმდეგო მხარესაა.
როგორ წარმოიქმნება მზის დაბნელება
მთვარე დედამიწის გარშემო მოძრაობისას ზოგჯერ მზესა და დედამიწას შორის გაივლის. თუ მისი მდებარეობა საკმარისად ზუსტად ემთხვევა მზე–დედამიწის ხაზს, მთვარე მზის სინათლეს მთლიანად ან ნაწილობრივ ფარავს და მისი ჩრდილი დედამიწის ზედაპირზე ეცემა.
მზე მთვარეზე დაახლოებით 400-ჯერ დიდი დიამეტრისაა, მაგრამ ის ჩვენგან დაახლოებით 400-ჯერ უფრო შორსაც მდებარეობს. ამიტომ ცაზე მათი ხილული ზომები თითქმის თანაბარია. ამ მიახლოებითი თანხვედრის გამო მთვარეს ზოგჯერ მზის მთელი დისკოს დაფარვა შეუძლია.
უმბრა, პენუმბრა და ანტუმბრა
მთვარის ჩრდილი ერთგვაროვანი არ არის. მისი სხვადასხვა ნაწილი განსაზღვრავს, რას დაინახავს დედამიწაზე მყოფი დამკვირვებელი.
- უმბრა ჩრდილის ყველაზე ბნელი ცენტრალური ნაწილია. ამ ზონაში მზე მთლიანად იფარება.
- პენუმბრა უფრო ფართო გარე ჩრდილია. აქედან მთვარე მზის მხოლოდ ნაწილს ფარავს.
- ანტუმბრა უმბრის წვერის მიღმა მდებარე ზონაა. აქ მთვარე მზეზე ოდნავ პატარა ჩანს და მის გარშემო ნათელი რგოლი რჩება.
მზის დაბნელების სახეები
სრული მზის დაბნელებისას მთვარის ხილული დისკო მზეს მთლიანად ფარავს. სრული ფაზა მხოლოდ მთვარის უმბრაში მოქცეული ვიწრო ზოლიდან ჩანს. ცა შესამჩნევად ბნელდება და შეიძლება გამოჩნდეს მზის მკრთალი გარე ატმოსფერო — კორონა.
ნაწილობრივი დაბნელებისას დამკვირვებელი პენუმბრაშია და მზის დისკოს მხოლოდ ნაწილი იფარება. ნაწილობრივი ფაზა ხშირად გაცილებით დიდი ტერიტორიიდან ჩანს, ვიდრე სრული დაბნელება.
რგოლისებრი დაბნელება მაშინ ხდება, როდესაც მთვარე დედამიწიდან შედარებით შორსაა და ცაზე მზის მთლიანად დასაფარად საკმარისად დიდი არ ჩანს. მზის კიდე ხილული რჩება და მთვარის გარშემო კაშკაშა რგოლს ქმნის. მთვარის მანძილი იცვლება, რადგან მისი ორბიტა იდეალური წრე არ არის.
არსებობს ჰიბრიდული დაბნელებაც: დედამიწის სიმრუდისა და ჩრდილის გეომეტრიის გამო ერთი მოვლენა ტრასის ზოგ მონაკვეთში სრული ჩანს, სხვაგან კი — რგოლისებრი.
როგორ წარმოიქმნება მთვარის დაბნელება
მთვარის დაბნელებისას დედამიწა მზის პირდაპირ სინათლეს ბლოკავს და მისი ჩრდილი მთვარეზე ვრცელდება. ეს მხოლოდ სავსემთვარეობისასაა შესაძლებელი, თუმცა ყველა სავსე მთვარე დაბნელებით არ სრულდება.
სრული მთვარის დაბნელებისას მთვარის მთელი დისკო დედამიწის უმბრაში შედის. ნაწილობრივი დაბნელებისას უმბრა დისკოს მხოლოდ ნაწილს ფარავს, ამიტომ მთვარეზე მკვეთრად გამუქებული მონაკვეთი ჩნდება. ნახევარჩრდილოვანი დაბნელებისას მთვარე მხოლოდ დედამიწის პენუმბრაში გადის და მისი სიკაშკაშე ოდნავ მცირდება. ეს ცვლილება ზოგჯერ შეუიარაღებელი თვალით რთულად შესამჩნევია.
რატომ ხდება მთვარე წითელი
სრული დაბნელებისას მთვარე ხშირად ნარინჯისფერი, სპილენძისფერი ან მუქი წითელი ჩანს. მიზეზი დედამიწის ატმოსფეროში გავლილი მზის სინათლეა. ატმოსფერო ლურჯ და იისფერ სინათლეს უფრო ადვილად ფანტავს, ხოლო წითელი და ნარინჯისფერი კომპონენტების ნაწილი დედამიწის კიდეებთან გაივლის, გარდატყდება და ჩრდილში მოქცეულ მთვარემდე აღწევს.
ფერის ზუსტი ინტენსივობა ყოველ ჯერზე ერთნაირი არ არის. მასზე გავლენას ახდენს ატმოსფეროში ღრუბლების, მტვრისა და სხვა ნაწილაკების რაოდენობა. გავრცელებული გამოთქმა „სისხლიანი მთვარე“ სრული მთვარის დაბნელების პოპულარული სახელია და არა ცალკე სამეცნიერო ტიპი.
რატომ არ ხდება დაბნელება ყოველთვიურად
დედამიწა მზის გარშემო ერთ წარმოსახვით სიბრტყეში მოძრაობს, რომელსაც ეკლიპტიკის სიბრტყეს უწოდებენ. მთვარის ორბიტის სიბრტყე მის მიმართ დაახლოებით 5 გრადუსითაა დახრილი.
ამის გამო ახალმთვარეობისას მთვარე უმეტესად მზის ზემოთ ან ქვემოთ გაივლის და მისი ჩრდილი დედამიწას ასცდება. სავსემთვარეობისას კი მთვარე, ჩვეულებრივ, დედამიწის ჩრდილის ზემოთ ან ქვემოთ მოძრაობს. მსგავსი ორბიტული განლაგება ასევე მნიშვნელოვანია იმის გასაგებად, რატომ იცვლება წელიწადის დროები, თუმცა სეზონების შემთხვევაში მთავარი დედამიწის ღერძის დახრაა.
რა არის ორბიტის კვანძები
მთვარის ორბიტისა და ეკლიპტიკის სიბრტყეები ორ წერტილში იკვეთება. ამ წერტილებს ორბიტის კვანძები ეწოდება. დაბნელება მხოლოდ მაშინ შეიძლება წარმოიქმნას, როდესაც ახალი ან სავსე მთვარე ერთ-ერთ კვანძთან საკმარისად ახლოსაა.
პერიოდებს, როდესაც მზე კვანძების სიახლოვესაა და დაბნელებისთვის ხელსაყრელი განლაგება იქმნება, დაბნელებების სეზონები ეწოდება. მათი ცენტრები საშუალოდ დაახლოებით 173 დღის ინტერვალით მეორდება. შესაბამისად, მთავარი პრინციპი ასეთია: შესაბამისი მთვარის ფაზა აუცილებელია, მაგრამ ის ორბიტის კვანძთანაც უნდა დაემთხვეს.
რატომ ჩანს მზის დაბნელება ვიწრო ზოლში
მთვარის უმბრა დედამიწის ზედაპირზე შედარებით მცირე ტერიტორიას ფარავს. დედამიწის ბრუნვისა და მთვარის ორბიტული მოძრაობის შედეგად ეს ჩრდილი ზედაპირზე გადაადგილდება და ქმნის სრული დაბნელების ვიწრო ტრასას. მხოლოდ ამ ტრასაზე მყოფი ადამიანები ხედავენ სრულ ფაზას, რომელიც კონკრეტულ ადგილას, ჩვეულებრივ, რამდენიმე წუთს გრძელდება.
ტრასის გარეთ, პენუმბრის ფარგლებში, მზის ნაწილობრივი დაბნელება ჩანს. ჩრდილის ორივე ზონის გარეთ კი დამკვირვებელი დაბნელებას საერთოდ ვერ შეამჩნევს. ზოლის სიგანე და ფაზების ხანგრძლივობა თითოეული მოვლენის გეომეტრიაზეა დამოკიდებული.
მთვარის დაბნელება ბევრად ფართო არეალიდან ჩანს. მის დანახვას დედამიწის ღამის მხარეზე მყოფი თითქმის ყველა დამკვირვებელი შეძლებს, თუ მთვარე იმ დროს ჰორიზონტს ზემოთაა. ზოგ რეგიონში მოვლენის მხოლოდ ნაწილი ჩანს, რადგან დაბნელების მიმდინარეობისას მთვარე ამოდის ან ჩადის.
როგორ დავაკვირდეთ მზის დაბნელებას უსაფრთხოდ
მზისთვის დაუცველი თვალით ყურება ნაწილობრივი ან რგოლისებრი დაბნელების არც ერთ ეტაპზე არ არის უსაფრთხო. მზის ჩვეულებრივი სათვალე, როგორი მუქიც უნდა იყოს, საჭირო დაცვას ვერ უზრუნველყოფს.
- გამოიყენეთ სპეციალური მზის დამკვირვებელი სათვალე ან ხელის ფილტრი, რომელიც შეესაბამება ISO 12312-2 მოთხოვნებს.
- გამოყენებამდე შეამოწმეთ ფილტრი. დახეული, დაკაწრული ან სხვაგვარად დაზიანებული მოწყობილობა არ გამოიყენოთ.
- ბავშვებს დაბნელებაზე დაკვირვებისას ზრდასრული უნდა აკონტროლებდეს.
- დაბნელების სათვალით არ გაიხედოთ კამერაში, ბინოკლში ან ტელესკოპში. გამადიდებელ ოპტიკას მზისკენ მიმართულ წინა მხარეს მისთვის სპეციალურად შექმნილი ფილტრი სჭირდება.
- უსაფრთხო არაპირდაპირი მეთოდია ხვრელიანი პროექტორი: დადექით ზურგით მზისკენ და დააკვირდით ზედაპირზე პროეცირებულ გამოსახულებას.
სრული მზის დაბნელებისას თვალის დაცვის მოხსნა დასაშვებია მხოლოდ ნამდვილ სრულ ფაზაში, როდესაც მზის კაშკაშა ზედაპირი მთლიანად დაფარულია. მზის თუნდაც მცირე ნაწილის გამოჩენისთანავე დაცვა ხელახლა უნდა გამოიყენოთ. რგოლისებრი დაბნელების დროს სრული ფაზა არ დგება, ამიტომ ფილტრი მთელი მოვლენის განმავლობაში აუცილებელია.
დაუცველმა დაკვირვებამ შეიძლება ბადურა დააზიანოს. მხედველობის დაბინდვა, ცენტრალური მუქი ლაქები ან ფერთა აღქმის ცვლილება ზოგჯერ მაშინვე არ ვლინდება. ასეთი ნიშნების შემთხვევაში დროულად მიმართეთ თვალის სპეციალისტს. თვალების მოვლის სხვა ყოველდღიური საკითხებისთვის შეგიძლიათ გაეცნოთ სტატიას — როგორ დავიცვათ თვალები ეკრანთან ხანგრძლივი მუშაობისას.
მთვარის დაბნელება თვალებისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს. მასზე დაკვირვება შეიძლება შეუიარაღებელი თვალითაც, ბინოკლითაც და ტელესკოპითაც.
მოკლე შეჯამება
მზის დაბნელებისას მთვარის ჩრდილი დედამიწაზე ეცემა, მთვარის დაბნელებისას კი დედამიწის ჩრდილი — მთვარეზე. ახალი ან სავსე მთვარე აუცილებელი პირობაა, მაგრამ დაბნელება მხოლოდ მაშინ ხდება, როცა შესაბამისი ფაზა ორბიტის კვანძის სიახლოვეს დგება.
მზის სრული დაბნელება ვიწრო ტრასიდან ჩანს, რადგან მთვარის უმბრა დედამიწის მხოლოდ მცირე ნაწილს ფარავს. მთვარის დაბნელება კი დედამიწის ღამის მხარის დიდი ნაწილიდანაა ხილული. ამ მოვლენების საფუძველი ერთი და იგივეა: სინათლე, ჩრდილი და სამი ციური სხეულის ზუსტი სივრცული განლაგება.
