NASA-ს Nancy Grace Roman-ის კოსმოსური ტელესკოპი 2026 წლის 30 აგვისტოს წარმატებით გაუშვეს. აპარატი SpaceX-ის Falcon Heavy-ის რაკეტამ ფლორიდაში, NASA-ს კენედის კოსმოსური ცენტრის Launch Complex 39A-დან, 07:26 საათზე EDT-ზე გაიყვანა კოსმოსში — თბილისის დროით დაახლოებით 15:26-ზე.
NASA-ს ცნობით, ტელესკოპმა რაკეტის ზედა საფეხურს გაშვებიდან დაახლოებით 31 წუთში წარმატებით გამოეყო, ხოლო მისგან ტელემეტრიის მიღება დაახლოებით შვიდ წუთში დაიწყო. Roman უკვე აგრძელებს ფრენას მზისა და დედამიწის სისტემის მეორე ლაგრანჟის წერტილის, L2-ის, მიმართულებით. ეს ჯერ არ ნიშნავს, რომ ტელესკოპმა სრულფასოვანი სამეცნიერო დაკვირვებები დაიწყო: წინ აქვს ორბიტაზე ჩასმა, მოწყობილობების შემოწმება და კალიბრაცია.
Roman-ის გზა L2-ისკენ
L2 დედამიწიდან დაახლოებით 1 მილიონი მილის, ანუ 1.5 მილიონი კილომეტრის, დაშორებით მდებარე რეგიონია. იქ მზისა და დედამიწის გრავიტაციული გავლენა კოსმოსურ აპარატს განსაკუთრებულ ორბიტაზე მუშაობის საშუალებას აძლევს. Roman თავად ერთ წერტილში არ გაჩერდება — ის L2-ის რეგიონის გარშემო იმოძრავებს.
NASA-ის შეფასებით, საბოლოო სამუშაო ორბიტამდე მოგზაურობას დაახლოებით 100 დღე დასჭირდება. 31 აგვისტოს ტელესკოპმა უკვე შეასრულა პირველი შუა-კურსული ტრაექტორიის კორექცია: მისი ძრავა დაახლოებით სამი წუთის განმავლობაში მუშაობდა. ეს L2-ისკენ გზაზე დაგეგმილი ორი მსგავსი კორექციიდან პირველი იყო; მეორე საჭიროების შემთხვევაში იმავე კვირაში იყო გათვალისწინებული.
მისიის ადრეული ოპერაციებიც გეგმის მიხედვით მიმდინარეობს. 31 აგვისტოს დასრულდა მაღალი გამტარუნარიანობის ანტენის გაშლა, ხოლო 1 სექტემბერს — ვიზორის მსგავსი მზისგან დამცავი საფარის. ეს სისტემები ტელესკოპს დედამიწასთან მონაცემების გადასაცემად და მზის სხივებისგან დასაცავად სჭირდება. მანამდე NASA აცხადებდა, რომ Roman ტელესკოპი გაშვებისთვის მზად იყო.
რას გამოიკვლევს ახალი კოსმოსური ობსერვატორია
Roman-ის მთავარი სამეცნიერო ამოცანა სამყაროს ევოლუციის მასშტაბური კვლევაა. ტელესკოპი დააკვირდება, როგორ ფართოვდებოდა სამყარო სხვადასხვა ეპოქაში, რაც მკვლევრებს ბნელი ენერგიის ბუნების შესწავლაში დაეხმარება. ბნელი ენერგია სახელია იმ ჯერაც აუხსნელი კომპონენტისთვის, რომელსაც მეცნიერები სამყაროს გაფართოების აჩქარებას უკავშირებენ.
მისია ასევე შეისწავლის ბნელი მატერიის განაწილებასა და მის გრავიტაციულ ზემოქმედებას გალაქტიკებსა და გალაქტიკათა გროვებზე. ბნელი მატერია უშუალოდ არ ასხივებს სინათლეს, თუმცა მისი არსებობის კვალს მეცნიერები ხილულ მატერიაზე გრავიტაციული ზემოქმედებით აკვირდებიან.
Roman-ის Wide Field Instrument 300-მეგაპიქსელიანი ახლო ინფრაწითელი კამერაა, რომელსაც 18 დეტექტორი აქვს. NASA-ის პროგნოზით, მისი ხედვის არეალი Hubble-ისაზე სულ მცირე 100-ჯერ ფართო იქნება და ცის დიდი უბნების კვლევას დაახლოებით 1,000-ჯერ სწრაფად შეძლებს. ეს შესაძლებლობა არ ნიშნავს, რომ Roman ყველა ამოცანაში Hubble-ს ჩაანაცვლებს; მისი განსაკუთრებით ძლიერი მხარე ფართო არეების სწრაფი კვლევაა.
მისიის განმავლობაში ტელესკოპმა შესაძლოა დაახლოებით 1 მილიარდი გალაქტიკის სინათლე გაზომოს. ეს დაგეგმილი სამეცნიერო მასშტაბია და არა უკვე მიღებული შედეგი. NASA-ის ცნობით, Roman დღეში დაახლოებით 1.4 ტერაბაიტ მონაცემს გადასცემს, რომელთა დამუშავებაშიც ავტომატიზებული მეთოდები, მანქანური სწავლება და მოქალაქე-მეცნიერთა მონაწილეობაც იქნება გამოყენებული.
ეგზოპლანეტები და კორონაგრაფის გამოცდა
Roman ეგზოპლანეტებსაც შეისწავლის — სხვა ვარსკვლავების გარშემო მოძრავ პლანეტებს. ეს მიმართულება ავსებს სხვა მისიების სამუშაოს, მათ შორის NASA-ს Pandora მისიის ეგზოპლანეტების კვლევას. Roman-ის მონაცემებმა მეცნიერებს პლანეტარული სისტემების გავრცელებისა და მრავალფეროვნების უფრო ფართო სტატისტიკური სურათი უნდა მისცეს.
ტელესკოპზე დამონტაჟებულია კორონაგრაფიც — ტექნოლოგიური დემონსტრაციის ინსტრუმენტი, რომელიც ვარსკვლავის მკვეთრი სინათლის დაბლოკვას გამოცდის, რათა მის ახლოს იუპიტერის მსგავსი პლანეტების პირდაპირი დაკვირვება გახდეს შესაძლებელი. NASA ხაზს უსვამს, რომ ეს პირველ რიგში ტექნოლოგიის გამოცდაა და არა დედამიწის მსგავსი პლანეტების სრულმასშტაბიანი ძიების მისია.
როდის ვიხილავთ პირველ სურათებს
NASA ამ ეტაპზე Roman-ის პირველი სურათების გამოქვეყნებას 2027 წლის დასაწყისში ელოდება. ზუსტი თარიღი ან თვე დასახელებული არ არის. L2-მდე ფრენის, ორბიტაზე ჩასმისა და დაახლოებით სამთვიანი საკომისიო პერიოდის განმავლობაში ინჟინრები ინსტრუმენტებს ჩართავენ, შეამოწმებენ და დააკალიბრებენ.
ამიტომ წარმატებული გაშვება მისიის მნიშვნელოვანი დასაწყისია, თუმცა ბნელი ენერგიის, ბნელი მატერიისა და შორეული პლანეტების შესახებ პირველი სამეცნიერო შედეგებისთვის ჯერ დროა საჭირო.
