არტერიული წნევა აჩვენებს, რა ძალით აწვება სისხლი არტერიების კედლებს. შედეგი ორი რიცხვით იწერება: პირველი არის სისტოლური, ანუ ზედა წნევა, ხოლო მეორე — დიასტოლური, ანუ ქვედა წნევა. მაგალითად, ჩანაწერში 120/80 სისტოლური მაჩვენებელია 120, დიასტოლური კი — 80.
ერთი გაზომვა ყოველთვის არ ასახავს ადამიანის ჩვეულ წნევას. შედეგი შეიძლება დროებით შეცვალოს ნერვიულობამ, ფიზიკურმა დატვირთვამ, კოფეინმა, მოწევამ, სხეულის პოზიციამ ან გაზომვის არასწორმა ტექნიკამ. ამიტომ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ცალკეული რიცხვი, არამედ განმეორებითი შედეგები, გარემოებები და თანმხლები სიმპტომები.
რას ნიშნავს ზედა და ქვედა წნევა
ზედა ანუ სისტოლური მაჩვენებელი
სისტოლური წნევა პირველი და, ჩვეულებრივ, უფრო მაღალი რიცხვია. იგი ასახავს არტერიებში არსებულ წნევას იმ მომენტში, როდესაც გული იკუმშება და სისხლს სისხლძარღვებში გადატუმბავს.
ქვედა ანუ დიასტოლური მაჩვენებელი
დიასტოლური წნევა მეორე, ჩვეულებრივ უფრო დაბალი რიცხვია. ის ასახავს წნევას გულისცემებს შორის, როდესაც გულის კუნთი მოდუნებულია და გული სისხლით ივსება.
გავრცელებული წარმოდგენა, თითქოს ზედა რიცხვი „გულის წნევაა“, ქვედა კი „თირკმლის“, სწორი არ არის. ორივე მაჩვენებელი გულ-სისხლძარღვთა სისტემაში არსებულ წნევას აღწერს და არც ერთი მათგანი რომელიმე ცალკეული ორგანოს პირდაპირი საზომი არ არის.
წნევა იზომება ვერცხლისწყლის სვეტის მილიმეტრებში, შემოკლებით — მმ ვწყ. სვ. ან საერთაშორისო აღნიშვნით mm Hg.
როგორ განიმარტება წნევის მაჩვენებლები მოზრდილებში
კლინიკური ზღვრები ყველა ორგანიზაციაში ერთნაირი არ არის. ქვემოთ მოცემულია აშშ-ის CDC-ისა და MedlinePlus-ის მიერ გამოყენებული მოზრდილთა კლასიფიკაცია:
| კატეგორია | სისტოლური (მმ ვწყ. სვ.) | დიასტოლური (მმ ვწყ. სვ.) |
|---|---|---|
| ნორმალური | 120-ზე ნაკლები | და 80-ზე ნაკლები |
| მომატებული | 120–129 | და 80-ზე ნაკლები |
| ჰიპერტენზია, I სტადია | 130–139 | ან 80–89 |
| ჰიპერტენზია, II სტადია | 140 ან მეტი | ან 90 ან მეტი |
თუ ორი რიცხვი სხვადასხვა კატეგორიაში ხვდება, ყურადღება უფრო მაღალ კატეგორიაში მოქცეულ მაჩვენებელს ექცევა. მაგალითად, 118/85 ამ ჩარჩოში ნორმალურ შედეგად არ ითვლება, რადგან დიასტოლური წნევა 80–89-ის დიაპაზონშია.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) განსხვავებულ დიაგნოსტიკურ ზღვარს იყენებს: ჰიპერტენზიას აღწერს, როგორც ორ სხვადასხვა დღეს განმეორებით დაფიქსირებულ სისტოლურ წნევას 140 ან მეტს და/ან დიასტოლურ წნევას 90 ან მეტს. ეს არ ნიშნავს, რომ რომელიმე კლასიფიკაცია მცდარია — ისინი სხვადასხვა კლინიკურ და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ჩარჩოში გამოიყენება.
შედეგის შეფასებისას ექიმი ითვალისწინებს არა მხოლოდ კატეგორიას, არამედ ასაკს, ჯანმრთელობის ისტორიას, გულ-სისხლძარღვთა რისკებს, მიღებულ მედიკამენტებსა და განმეორებითი გაზომვების ტენდენციას. ცხრილი თვითდიაგნოსტიკისთვის ან მკურნალობის დამოუკიდებლად შეცვლისთვის არ უნდა გამოიყენოთ.
რატომ არ არის ერთი მაღალი მაჩვენებელი დიაგნოზი
არტერიული წნევა დღის განმავლობაში ბუნებრივად იცვლება. ერთჯერადი მაღალი შედეგი, თუ გადაუდებელი ნიშნები არ ახლავს, ჩვეულებრივ ქრონიკული ჰიპერტენზიის დასადასტურებლად საკმარისი არ არის.
ზოგ ადამიანს ექიმის კაბინეტში ნერვიულობის გამო უფრო მაღალი წნევა აქვს — ამას ხშირად „თეთრი ხალათის ეფექტს“ უწოდებენ. შესაძლებელია საპირისპირო შემთხვევაც: კლინიკაში შედეგი მისაღებია, სახლში ან დღის სხვა მონაკვეთში კი განმეორებით მაღალი. ასეთ დროს ექიმმა შესაძლოა სახლის ჩანაწერები ან 24-საათიანი ამბულატორიული მონიტორინგი გამოიყენოს.
სახლის გაზომვები ტენდენციის დანახვას ეხმარება, თუმცა სამედიცინო შეფასებას ვერ ანაცვლებს. ასევე არ შეიძლება წნევის წამლის დაწყება, შეწყვეტა ან დოზის შეცვლა ერთი შედეგის საფუძველზე, ექიმთან შეთანხმების გარეშე.
როგორ გავიზომოთ წნევა სწორად სახლში
გაზომვამდე
- წინა 30 წუთის განმავლობაში მოერიდეთ ვარჯიშს, მოწევას, ალკოჰოლსა და კოფეინს. CDC ასევე ურჩევს ამ პერიოდში საკვებისა და სხვა სასმელების მიღებისგან თავის შეკავებას.
- დაცალეთ შარდის ბუშტი.
- მშვიდად იჯექით მინიმუმ 5 წუთის განმავლობაში.
- დასვენებისა და გაზომვის დროს ნუ ისაუბრებთ და ეცადეთ, არ იმოძრაოთ.
გაზომვის დროს
- დაჯექით სკამზე და ზურგი საზურგეს მიაყრდენით.
- ორივე ტერფი იატაკზე დადგით; ფეხები არ გადააჯვარედინოთ.
- ხელი დადეთ მყარ ზედაპირზე ისე, რომ მანჟეტი გულის დონეზე აღმოჩნდეს.
- მანჟეტი მოათავსეთ შიშველ ზედა მკლავზე და არა ტანსაცმელზე.
- გამოიყენეთ მკლავის გარშემოწერილობის შესაბამისი ზომის მანჟეტი.
- სახლისთვის უპირატესობა მიანიჭეთ ზედა მკლავზე დასამაგრებელ ავტომატურ აპარატს. მაჯისა და თითის მოწყობილობები, ზოგადად, ნაკლებად საიმედოა.
ზედმეტად პატარა მანჟეტმა შედეგი შეიძლება ხელოვნურად გაზარდოს, ზედმეტად დიდმა კი შეამციროს. მაჩვენებელზე გავლენას ახდენს საუბარი, ფეხების გადაჯვარედინება, დაუყრდნობელი ზურგი და გულის დონეზე მაღლა ან დაბლა მოთავსებული ხელიც.
როგორ გავიმეოროთ გაზომვა
ერთ სესიაზე წნევა ორჯერ ან სამჯერ გაიზომეთ, დაახლოებით ერთი წუთის შუალედით, და ჩაიწერეთ ყველა შედეგი, გაზომვის დრო და მნიშვნელოვანი გარემოებები. შედარებისთვის სასურველია გაზომვა მსგავს პირობებში და დაახლოებით ერთსა და იმავე დროს.
ყველასთვის ერთნაირი მრავალდღიანი გრაფიკი არ არსებობს. თუ ექიმს მონაცემები კონკრეტული გადაწყვეტილებისთვის სჭირდება, ის გეტყვით, დღის რომელ მონაკვეთში და რამდენი დღის განმავლობაში გაზომოთ წნევა.
რა შეიძლება ცვლიდეს შედეგს დროებით
წნევა შეიძლება დროებით გაიზარდოს ან შემცირდეს შემდეგი გარემოებების გამო:
- ფიზიკური დატვირთვა ან ახლახან დასრულებული ვარჯიში;
- ნერვიულობა, შიში ან ემოციური დაძაბულობა;
- კოფეინი, ალკოჰოლი ან თამბაქო;
- სავსე შარდის ბუშტი;
- საუბარი ან მოძრაობა გაზომვისას;
- არასწორი პოზიცია ან შეუსაბამო ზომის მანჟეტი;
- ზოგიერთი მედიკამენტი;
- სხეულის პოზიციის სწრაფი ცვლილება.
ეს ფაქტორები ერთი უჩვეულო შედეგის ახსნაში დაგეხმარებათ, მაგრამ განმეორებით მაღალი მაჩვენებლის მხოლოდ სტრესისთვის მიწერა არ შეიძლება. თუ სწორ პირობებში მიღებული შედეგები სხვადასხვა დღესაც მაღალი რჩება, ისინი ექიმთან უნდა განიხილოთ.
როდის არის საჭირო ექიმთან დაკავშირება
გეგმური სამედიცინო კონსულტაცია საჭიროა, თუ:
- სწორ პირობებში, სხვადასხვა დღეს მიღებული შედეგები განმეორებით მაღალია;
- სახლისა და კლინიკის მაჩვენებლებს შორის მუდმივი და მკვეთრი განსხვავებაა;
- დაბალ წნევას ახლავს თავბრუსხვევა, სისუსტე, დაბნეულობა ან გულის წასვლა;
- წნევის წამლის მიღების ფონზე ახალი ან უჩვეულო ცვლილება შენიშნეთ.
მაღალი წნევა ხშირად უსიმპტომოა. შესაბამისად, თავის ტკივილის არარსებობა არ ადასტურებს, რომ წნევა ნორმალურია, ხოლო თავის ტკივილი თავისთავად ჰიპერტენზიის საიმედო ნიშანი არ არის.
ძალიან მაღალი წნევა და გადაუდებელი ნიშნები
თუ სისტოლური წნევა დაახლოებით 180 მმ ვწყ. სვ. ან მეტია და/ან დიასტოლური — 120 ან მეტი, მაგრამ მწვავე სიმპტომები არ გაქვთ, მშვიდად დაჯექით და დაახლოებით 5 წუთის შემდეგ ხელახლა გაიზომეთ. თუ განმეორებითი შედეგიც ასეთივე მაღალია, დაუყოვნებლივ დაუკავშირდით სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელს.
თუ ასეთ მაჩვენებელს თან ახლავს რომელიმე ქვემოთ ჩამოთვლილი ნიშანი, გამოიძახეთ გადაუდებელი სამედიცინო დახმარება:
- უეცარი ძლიერი თავის ტკივილი;
- სუნთქვის გაძნელება;
- უეცარი ძლიერი ტკივილი გულმკერდში, ზურგში ან მუცელში;
- სხეულის ნაწილის დაბუჟება ან სისუსტე;
- მეტყველების გაძნელება ან დაბნეულობა;
- მხედველობის უეცარი ცვლილება;
- გულისრევა, ღებინება ან გულის რიტმის მკვეთრი ცვლილება.
გადაუდებლობა მხოლოდ რიცხვით არ განისაზღვრება — მნიშვნელოვანია, არის თუ არა ტვინის, გულის, სისხლძარღვების ან სხვა სამიზნე ორგანოების მწვავე დაზიანებაზე მიმანიშნებელი სიმპტომები. ასეთ ვითარებაში სახლში ლოდინი ან წნევის წამლის დამატებითი დოზის თვითნებურად მიღება უსაფრთხო არ არის.
რას ნიშნავს დაბალი წნევა
90/60 მმ ვწყ. სვ. ან ნაკლები ხშირად დაბალ წნევად მოიხსენიება, თუმცა უსიმპტომო დაბალი მაჩვენებელი ზოგი ადამიანისთვის შეიძლება ჩვეული იყოს. ყურადღება განსაკუთრებით საჭიროა, თუ მას ახლავს თავბრუსხვევა, ძლიერი სისუსტე, დაბნეულობა ან გულის წასვლა.
ცივი და ოფლიანი კანი, აჩქარებული სუნთქვა, სუსტი და სწრაფი პულსი ან ცნობიერების დარღვევა შესაძლოა შოკზე მიუთითებდეს და გადაუდებელ დახმარებას საჭიროებს.
ბავშვები და ორსულები: ცალკე შეფასებაა საჭირო
13 წლამდე ბავშვებში მოზრდილთა ცხრილი პირდაპირ არ გამოიყენება. მაჩვენებელი ფასდება ბავშვის ასაკის, სქესისა და სიმაღლის გათვალისწინებით. ამიტომ ბავშვის უჩვეულო შედეგი პედიატრმა უნდა შეაფასოს.
ორსულობისას მოქმედებს ცალკე კლინიკური მიდგომა. განმეორებით დაფიქსირებული სისტოლური წნევა 140 ან მეტი და/ან დიასტოლური 90 ან მეტი მაღალ წნევად ფასდება, ხოლო სისტოლური 160 ან მეტი და/ან დიასტოლური 110 ან მეტი — მძიმე მაჩვენებელია. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში საჭიროა დაუყოვნებლივი სამედიცინო შეფასება.
ორსულობისას ძლიერი თავის ტკივილი, მხედველობის ცვლილება, სუნთქვის გაძნელება ან სხვა მკვეთრი სიმპტომი ასევე არ უნდა დარჩეს ლოდინისა და თვითდიაგნოსტიკის იმედად — საჭიროა დაუყოვნებლივ სამედიცინო დახმარების მიღება.
მთავარი დასკვნა
არტერიული წნევის ზედა რიცხვი გულის შეკუმშვისას არსებულ წნევას აჩვენებს, ქვედა კი — გულისცემებს შორის. შედეგი შეაფასეთ სწორად ჩატარებული განმეორებითი გაზომვების, საერთო ტენდენციისა და სიმპტომების მიხედვით და არა მხოლოდ ერთი რიცხვით.
გამოყენებული წყაროები
- ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) — Hypertension
- აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (CDC) — About High Blood Pressure
- CDC — Measuring Your Blood Pressure
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI) — High Blood Pressure Symptoms
- MedlinePlus — Measuring Blood Pressure
