ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (WHO) 3 სექტემბერს დაადასტურა, რომ ტიმორ-ლესტემ ტრაქომა, როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემა, აღმოფხვრა. ამ გადაწყვეტილებით ქვეყანა WHO-ს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რეგიონში მეოთხე, ხოლო მსოფლიოში 33-ე გახდა, რომელმაც ასეთი ვალიდაცია მიიღო.
WHO-ს ინფორმაციით, ტიმორ-ლესტე რეგიონში ბოლო ქვეყანა იყო, სადაც ტრაქომა ენდემურ დაავადებად სავარაუდოდ მიიჩნეოდა. ორგანიზაციის შეფასებით, ამ დადასტურების შემდეგ ტრაქომა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რეგიონში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემად აღარ ითვლება. რეგიონის იმ ქვეყნებს კი, სადაც ენდემური ტრაქომის ისტორია არ ყოფილა, მსგავსი ფორმალური ვალიდაცია არ სჭირდებოდათ.
სტატუსი არ ნიშნავს, რომ ინფექციის თითოეული შესაძლო შემთხვევა სამუდამოდ გაქრა. ის ადასტურებს, რომ დაავადების გავრცელება იმდენად დაბალ დონეზეა, რომ მასშტაბურ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემას აღარ ქმნის, ხოლო ქვეყანას შეუძლია დარჩენილი ან ახალი შემთხვევების დროულად აღმოჩენა და მართვა.
რას ეფუძნება WHO-ს ვალიდაცია
WHO-ს გადაწყვეტილებას წინ უძღოდა მრავალწლიანი შეფასება. მისი მიზანი მხოლოდ ტრაქომის გავრცელების დონის დადგენა არ ყოფილა: ორგანიზაციამ ასევე შეაფასა, აქვს თუ არა ტიმორ-ლესტის ჯანდაცვის სისტემას შესაძლო შემთხვევების გამოვლენის, გამოკვლევისა და მკურნალობის შესაძლებლობა მომავალშიც.
2015–2017 წლებში ქვეყანაში რამდენიმე კვლევა და აქტიური ძიება ჩატარდა. მათ შორის იყო ატაუროს კუნძულზე ბავშვების გამოკვლევა, თვალის კლინიკებში პაციენტების სკრინინგი და მიზნობრივი კარდაკარ ძიება. WHO-ს განცხადებით, ამ ღონისძიებების დროს ტრაქომის შემთხვევა არ გამოვლენილა.
შემდგომი მტკიცებულება 2025 წლის კვლევამაც დაამატა: 13-ვე მუნიციპალიტეტიდან 1–5 წლის ბავშვების 4949 ნიმუში გაანალიზდა. WHO-ს თანახმად, ტესტირებამ ვერ გამოავლინა გადაცემის ისეთი დონე, რომელიც ტრაქომის წინააღმდეგ სპეციალურ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინტერვენციას საჭიროებდა.
ვალიდაციისთვის მნიშვნელოვანია როგორც ეპიდემიოლოგიური მონაცემების ხარისხი, ისე მათი შეგროვება იმ დონეზე, რომ ყოფილ ენდემურ რაიონებში მდგომარეობის შეფასება იყოს შესაძლებელი. WHO ასევე ითვალისწინებს შემდგომ მეთვალყურეობას, რათა დასკვნა მხოლოდ მკურნალობის მოკლევადიან ეფექტს არ ასახავდეს და ქვეყანას მომავალში შემთხვევებზე რეაგირების მდგრადი მექანიზმი ჰქონდეს.
რა ნიშნავს „საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემად აღმოფხვრა“
ტრაქომა არის თვალის ინფექცია, რომელიც Chlamydia trachomatis-ის თვალის შტამებთან განმეორებით ინფიცირებას უკავშირდება. ის შეიძლება გავრცელდეს ინფიცირებული ადამიანის თვალისა და ცხვირის გამონადენთან კონტაქტით. განმეორებითმა ინფექციებმა ზოგჯერ შეიძლება ქუთუთოს შიდა ნაწილის დანაწიბურება გამოიწვიოს; შედეგად წამწამები თვალისკენ ბრუნდება, რაც მხედველობას აზიანებს და მძიმე შემთხვევებში სიბრმავემდეც შეიძლება მივიდეს.
WHO-ს მიერ გამოყენებული ძირითადი კრიტერიუმები მოიცავს სამ მიმართულებას:
- 15 წლისა და უფროსი მოსახლეობის იმ ნაწილში, რომლის ტრაქომატოზული ტრიქიაზისის შემთხვევებიც ჯანდაცვის სისტემისთვის ადრე უცნობი იყო, ამ მდგომარეობის გავრცელება 0,2%-ზე ნაკლები უნდა იყოს;
- 1–9 წლის ბავშვებში აქტიური ტრაქომის ნიშნის — ფოლიკულური ანთების, ანუ TF-ის — გავრცელება თითოეულ ყოფილ ენდემურ რაიონში 5%-ზე დაბალი უნდა იყოს;
- ქვეყანას უნდა გააჩნდეს ტრიქიაზისის ახალი შემთხვევების გამოვლენისა და მართვის მდგრადი სისტემა.
ტრიქიაზისი არის მდგომარეობა, როდესაც წამწამები თვალისკენ ბრუნდება და თვალის ზედაპირს აზიანებს. ამ მიზეზით, WHO-სთვის მხოლოდ ინფექციის დაბალი მაჩვენებელი საკმარისი არ არის: აუცილებელია, ადამიანებმა საჭირო თვალის დახმარება, მათ შორის შესაბამისი მკურნალობა, დროულად მიიღონ.
როგორ შეინარჩუნებს ტიმორ-ლესტე მიღწეულ შედეგს
ტრაქომის კონტროლისთვის WHO იყენებს SAFE სტრატეგიას. ის აერთიანებს ტრიქიაზისის ქირურგიულ მართვას, ანტიბიოტიკებს ინფექციისა და გადაცემის შესამცირებლად, სახის სისუფთავესა და გარემოს გაუმჯობესებას — განსაკუთრებით უსაფრთხო წყალზე, სანიტარიასა და ჰიგიენაზე ხელმისაწვდომობის გაფართოებას. ეს მიდგომა ერთდროულად პასუხობს როგორც დაავადების მკურნალობის, ისე მისი გავრცელების ხელშემწყობ პირობების საკითხს.
ტიმორ-ლესტისთვის ვალიდაციის შემდეგ მთავარი ამოცანა ზედამხედველობის შენარჩუნებაა. WHO-ს ინფორმაციით, ქვეყანა გააგრძელებს ტრიქიაზისის ცალკეული შემთხვევების დროულ აღმოჩენასა და მართვას, მათ შორის სპეციალიზებული მომსახურებისა და ქირურგიის მიწოდებას.
თვალის სერვისები ხელმისაწვდომი იქნება დილიში, National Eye Centre-ში, და მუნიციპალიტეტებში გასვლითი პროგრამებით. ამასთან, ტრაქომის მეთვალყურეობა ქვეყნის მოქმედი დაავადებათა ზედამხედველობისა და უგულებელყოფილი ტროპიკული დაავადებების პლატფორმებში უნდა ინტეგრირდეს.
WHO მიღწევას ტიმორ-ლესტის ჯანდაცვის სამინისტროს, ორგანიზაციისა და თვალის ჯანმრთელობის სფეროში მომუშავე კვლევითი და საერთაშორისო პარტნიორების თანამშრომლობას უკავშირებს. მიღწეულის შენარჩუნება კი მომავალშიც დამოკიდებული იქნება მონიტორინგზე, მკურნალობის ხელმისაწვდომობასა და წყლის, სანიტარიისა და ჰიგიენის გაუმჯობესებაზე.
ამგვარად, WHO-ს ვალიდაცია საბოლოო შეწყვეტას არ ნიშნავს. ზედამხედველობამ და ცალკეული შემთხვევების დროულმა მართვამ უნდა შეამციროს დაავადების ხელახალი გავრცელების რისკი და ხელი შეუწყოს იმას, რომ ტრაქომა ტიმორ-ლესტეში კვლავ არ იქცეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემად.
