ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ (WHO) 2 სექტემბერს დემენციისა და კოგნიტიური დაქვეითების რისკის შემცირების განახლებული გზამკვლევის აღმასრულებელი შეჯამება გამოაქვეყნა. სრული, მეორე გამოცემის გაიდლაინი ორგანიზაციამ მანამდე — 15 ივლისს — წარადგინა.
დოკუმენტის მთავარი გზავნილია, რომ ცხოვრების წესთან, ჯანმრთელობის მდგომარეობებთან და გარემოსთან დაკავშირებულ რიგ ფაქტორებზე ზემოქმედებამ შეიძლება კოგნიტიური დაქვეითებისა და დემენციის რისკი შეამციროს ან დაავადების დაწყება გადაავადოს. თუმცა WHO ხაზს უსვამს: ეს არ არის დემენციის სრულად თავიდან აცილების გარანტია.
რა განახლდა მეორე გამოცემაში
ახალი გაიდლაინი 2019 წლის დოკუმენტს ეფუძნება, თუმცა მასში დამატებულია მას შემდეგ დაგროვილი მტკიცებულებები და გაფართოებულია საკითხების წრე. WHO რეკომენდაციებს ცხოვრების მთელი გზის პერსპექტივით განიხილავს — ანუ კოგნიტიურ ჯანმრთელობაზე ზრუნვა მხოლოდ ხანდაზმულ ასაკში არ უნდა იწყებოდეს.
განახლებული მიდგომა აერთიანებს როგორც პირად ჩვევებს, ისე ჯანმრთელობის სისტემისა და საზოგადოებრივი პოლიტიკის საკითხებს. კერძოდ, დოკუმენტი ყურადღებას უთმობს:
- ჯანსაღ ქცევებსა და ცხოვრების წესს;
- დემენციის რისკთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის მდგომარეობების მართვას;
- ჰაერის დაბინძურების ზემოქმედების შემცირებას;
- ინდივიდზე მორგებულ მრავალკომპონენტიან ჩარევებს, რომლებიც ერთდროულად რამდენიმე რისკ-ფაქტორს ეხება.
გაიდლაინი განკუთვნილია დემენციის არმქონე ზრდასრულებისთვის, მათ შორის ნორმალური კოგნიტიური ფუნქციისა და მსუბუქი კოგნიტიური დარღვევის მქონე ადამიანებისთვის. ის ასევე მიმართულია ჯანდაცვის სპეციალისტების, პოლიტიკის შემქმნელებისა და პროგრამების დამგეგმავებისკენ.
რომელ ფაქტორებზე ამახვილებს WHO ყურადღებას
WHO-ის ჩამონათვალშია ფიზიკური აქტივობის გაზრდა, თამბაქოს მოხმარების შეწყვეტა, ალკოჰოლის მოხმარების შემცირება და ჯანსაღი კვება. ორგანიზაცია ასევე ასახელებს კოგნიტიურ ვარჯიშსა და სტიმულაციას, ასევე სოციალურ აქტივობებში ჩართულობას — განსაკუთრებით იმ ზრდასრულებისთვის, რომლებსაც კოგნიტიური ფუნქცია ნორმაში აქვთ ან მსუბუქი დარღვევა აღენიშნებათ.
ამასთან, ეს რეკომენდაციები კონკრეტული ადამიანის დემენციისგან დაცვას ვერ უზრუნველყოფს. მაგალითად, სოციალური აქტიურობა ან გონებრივი ვარჯიში რისკის შემცირების უფრო ფართო სტრატეგიის ნაწილია და არა დაავადების საწინააღმდეგო დადასტურებული გარანტია.
ცალკე მნიშვნელობა ენიჭება კარდიომეტაბოლური რისკების მართვას. მაღალი არტერიული წნევის, დიაბეტისა და მაღალი ქოლესტერინის სათანადო კონტროლი შეიძლება კოგნიტიური ჯანმრთელობის მხარდამჭერი იყოს და რისკის შემცირებას შეუწყოს ხელი. ეს არ ნიშნავს, რომ ამ მდგომარეობების მკურნალობა დემენციას კურნავს ან მის განვითარებას ყველა შემთხვევაში აღკვეთს.
მეორე გამოცემის ერთ-ერთი ახალი მიმართულებაა ჰაერის დაბინძურება. WHO მას გარემოსდაცვით რისკებს შორის განიხილავს, რომლებიც კოგნიტიურ დაქვეითებასა და დემენციასთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული. ამიტომ რისკის შემცირება მხოლოდ პირად არჩევანზე არ არის დამოკიდებული: ჰაერის ხარისხი, პირველადი ჯანდაცვის ხელმისაწვდომობა, სმენის შემოწმება და ქრონიკული დაავადებების მართვა საზოგადოებრივ გადაწყვეტილებებსაც მოითხოვს.
ორგანიზაცია სმენის დაქვეითების დროულ გამოვლენასა და მართვასაც უსვამს ხაზს. სმენის აპარატი შესაძლოა რისკის შემცირების სტრატეგიის ნაწილად შეთავაზებული იყოს, თუმცა არსებული რეკომენდაცია არ ნიშნავს, რომ ასეთი აპარატი დემენციას აუცილებლად შეაფერხებს.
რას არ ურჩევს ორგანიზაცია
WHO არ რეკომენდაციას ვიტამინ B-სა და E-ს, ომეგა-3 პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების, მულტივიტამინებისა და მინერალური დანამატების მიღებას მხოლოდ დემენციის ან კოგნიტიური დაქვეითების რისკის შესამცირებლად, თუ ადამიანს შესაბამისი დეფიციტი დიაგნოსტირებული არ აქვს.
ორგანიზაციის შეფასებით, ამ დანამატების შემთხვევაში არ არსებობს საკმარისი მტკიცებულება, რომ მოსალოდნელი სარგებელი პოტენციურ ზიანს აღემატება. ეს პოზიცია არ ეხება ექიმის მიერ დადასტურებული ვიტამინისა თუ მინერალის დეფიციტის მკურნალობას.
რას ნიშნავს 45%-იანი შეფასება
WHO-ის ივლისის განცხადებაში ნათქვამია, რომ დემენციის რისკის 45%-მდე შეიძლება მოდიფიცირებად ფაქტორებთან იყოს დაკავშირებული. მათ შორის ორგანიზაცია ასახელებს თამბაქოსა და ალკოჰოლის მოხმარებას, ფიზიკურ უმოქმედობას, სოციალურ იზოლაციას, ჰაერის დაბინძურებას, მაღალ წნევასა და დიაბეტს.
ეს რიცხვი არ ნიშნავს, რომ რეკომენდაციების შესრულებით ადამიანების 45% დემენციას აუცილებლად აიცილებს. შეფასება პოპულაციურ დონეზე აღწერს იმ რისკის წილს, რომელიც შეცვლად ფაქტორებთან არის დაკავშირებული. დემენციის განვითარებაზე ასაკი, გენეტიკური წინასწარგანწყობა და სხვა, ჯერ კიდევ არასრულად შესწავლილი გარემოებებიც მოქმედებს.
WHO თავადაც მიუთითებს, რომ ყველა რეკომენდაციას ერთნაირი სიმტკიცის მტკიცებულება არ უდგას საფუძვლად და დამატებითი კვლევა კვლავ საჭიროა. ამიტომ გზამკვლევი უნდა აღიქმებოდეს როგორც რისკის შემცირებისა და კოგნიტიური ჯანმრთელობის მხარდაჭერის ჩარჩო, არა როგორც დაავადების თავიდან აცილების უტყუარი ინსტრუქცია.
