WHO-მ და UNICEF-მა 18 აგვისტოს გამოქვეყნებულ ანგარიშში განაცხადეს, რომ ჯანდაცვის დაწესებულებებში სანიტარიის პირობები მსოფლიოს მასშტაბით კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება. 2025 წლის გლობალური შეფასებით, საბაზისო სანიტარიის სტანდარტს დაწესებულებების მხოლოდ 40% აკმაყოფილებდა.
კვლევა არ ნიშნავს, რომ ყველა კლინიკასა თუ საავადმყოფოში ერთნაირი მდგომარეობაა: ქვეყნების, რეგიონებისა და ინდიკატორების მიხედვით მონაცემთა ხელმისაწვდომობა განსხვავდება. WHO/UNICEF-ის ერთობლივი მონიტორინგის პროგრამის (JMP) ანგარიში მიმოიხილავს 2015–2025 წლების პროგრესს წყლის, სანიტარიის, ხელის ჰიგიენის, გარემოს დასუფთავებისა და სამედიცინო ნარჩენების მართვის მიმართულებით.
რას ნიშნავს საბაზისო სანიტარია
JMP-ის მიხედვით, საბაზისო სანიტარია მხოლოდ ტუალეტის არსებობა არ არის. სტანდარტის დასაკმაყოფილებლად დაწესებულებას უნდა ჰქონდეს გაუმჯობესებული და გამოყენებადი სანიტარული ობიექტები, მათ შორის:
- მინიმუმ ერთი ტუალეტი პერსონალისთვის;
- სულ მცირე ერთი სქესების მიხედვით განცალკევებული ტუალეტი, მენსტრუალური ჰიგიენისთვის საჭირო საშუალებებით;
- მინიმუმ ერთი ტუალეტი შეზღუდული მობილობის მქონე ადამიანებისთვის.
ამიტომ 40%-იანი მაჩვენებელი არ ნიშნავს, რომ დანარჩენ დაწესებულებებს საერთოდ არ ჰქონდათ ტუალეტი. ანგარიშის თანახმად, მსოფლიოს მასშტაბით 89%-ს ჰქონდა რაიმე ტიპის სანიტარია, ხოლო 85%-ში ტუალეტი გამოყენებადი იყო. ხარვეზები ხშირად უკავშირდებოდა ხელმისაწვდომობას, სქესების მიხედვით განცალკევების არარსებობასა და მენსტრუალური ჰიგიენისთვის საჭირო პირობებს.
რეგიონული სხვაობა და მონაცემთა შეზღუდვა
სანიტარიის საბაზისო მომსახურების 2025 წლის შეფასება განსაკუთრებით დაბალი იყო სუბ-საჰარულ აფრიკაში — 23%. ცენტრალურ და სამხრეთ აზიაში მაჩვენებელი 55% იყო. ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში, ჩაკეტილ განვითარებად ქვეყნებსა და მაღალი ან უკიდურესი მოწყვლადობის კონტექსტებში ეს მაჩვენებელი დაახლოებით 19%-ს შეადგენდა.
ამ მონაცემების წაკითხვისას WHO და UNICEF სიფრთხილისკენ მოუწოდებენ. JMP-ის ბაზა 237 ქვეყანას, ტერიტორიასა და არეალს მოიცავს, თუმცა 2025 წლისთვის საბაზისო სანიტარიის შეფასებისთვის საკმარისი ინფორმაცია მხოლოდ 70 ქვეყანაზე არსებობდა. ამ ქვეყნებიდან 13-ში დაფარვა 75%-ზე მეტი იყო, ცხრა ქვეყანაში კი 99%-ს აჭარბებდა; ამავე დროს, 19 ქვეყანაში მაჩვენებელი 10%-ზე ნაკლები იყო.
რეგიონული შეფასება მზადდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც მონაცემებით შესაბამისი რეგიონის მოსახლეობის სულ მცირე 30% არის წარმოდგენილი. მაგალითად, ავსტრალიისა და ახალი ზელანდიისთვის საბაზისო WASH-სერვისებზე რეგიონული შეფასება არ არსებობდა, ლათინურ ამერიკასა და კარიბის რეგიონში კი მონაცემთა დაფარვა 2%-ზე ნაკლები იყო. მონაცემთა სიმწირის გამო, სანიტარიისა და გარემოს დასუფთავების გლობალური ტენდენციების მყარად გამოთვლა ჯერ ვერ ხერხდება.
წყალი, ხელის ჰიგიენა და ნარჩენების მართვა
2025 წლის გლობალური შეფასებები სხვა მიმართულებებშიც აჩვენებს ხარვეზებს. ჯანდაცვის დაწესებულებების 85%-ს ჰქონდა საბაზისო წყლის სერვისი — ანუ გაუმჯობესებული წყლის წყარო უშუალოდ დაწესებულების ტერიტორიაზე. ეს ინდიკატორი არ მოიცავს სპეციალიზებული სამედიცინო საჭიროებებისთვის, მაგალითად დიალიზისთვის, აუცილებელ წყალს.
საბაზისო ხელის ჰიგიენის სერვისი დაწესებულებების 72%-ს ჰქონდა. ეს გულისხმობს პაციენტის მოვლის ადგილებში და ტუალეტებთან ხუთი მეტრის მანძილზე ფუნქციური ხელის დასაბანი საშუალების არსებობას: წყლითა და საპნით ან ალკოჰოლზე დაფუძნებული სადეზინფექციო ხსნარით.
გარემოს დასუფთავების საბაზისო სტანდარტს დაწესებულებების 59% აკმაყოფილებდა. ამ მაჩვენებლისთვის აუცილებელია როგორც დასუფთავების პროტოკოლი, ისე შესაბამისი პასუხისმგებლობის მქონე მომზადებული პერსონალი. ანგარიშის მიხედვით, 18%-ს არც პროტოკოლი ჰქონდა და არც მომზადებული თანამშრომელი; ასეთი დაწესებულებები დაახლოებით 1,5 მილიარდი ადამიანის მომსახურებას უკავშირდებოდა. ნაკლებად განვითარებულ ქვეყნებში გარემოს დასუფთავების საბაზისო მაჩვენებელი მხოლოდ 24% იყო.
სამედიცინო ნარჩენების მართვის საბაზისო სერვისი 71%-ს ჰქონდა. ეს მოიცავს ნარჩენების უსაფრთხო განცალკევებას, სულ მცირე, ზოგად, ინფექციურ და ბასრ კატეგორიებად, ასევე ინფექციური და ბასრი ნარჩენების უსაფრთხო დამუშავებასა და საბოლოო განთავსებას. სუბ-საჰარულ აფრიკაში ამ ინდიკატორის მაჩვენებელი 24% იყო, ოკეანიაში — 71%.
რატომ არის ანგარიში მნიშვნელოვანი
WHO/UNICEF-ის ცნობით, 2026 წლის გამოცემაში პირველად გახდა ხელმისაწვდომი გლობალური შეფასებები ხუთივე მიმართულებით. თუმცა ანგარიშის მთავარი გზავნილი მხოლოდ საშუალო მაჩვენებლები არ არის: კონკრეტული ქვეყნის ან რეგიონის სურათის შეფასებისას უნდა განიხილებოდეს, არსებობს თუ არა საკმარისი და შედარებადი მონაცემი.
სანიტარიის, წყლის, ჰიგიენის, დასუფთავებისა და ნარჩენების უსაფრთხო მართვის ხარისხი ჯანდაცვის დაწესებულებებში ინფექციების პრევენციისა და პაციენტებისთვის, პერსონალისთვისა და ვიზიტორებისთვის უსაფრთხო გარემოს ერთ-ერთი აუცილებელი პირობაა.
